Written by
Lalramhmuaka Fanai
Hmuntha
Mikhaw MA aiin kan khaw pawl 12
Zirnaah na nâ nâ chuan hma kan sawn tih chu tu phat rual a ni lo, thiamna lamah hma kan sawn tel em tih erawh ngaihtuah viau a ngai thung. He ti khawpa zirna uar si-ah hian chhawr tlak tak phei chu kan va in zawng kual nasa dawn em. Chung te chu ngun taka kan ngaihtuah chuan kan kalphung hi a fel famkim lo deuh tih kan hre thei awm e.
Zirna hi kan ram leh hnam hma hun hriltu pawimawh tak a nih avangin hemi kawngah hian mithiam zawkte leh sawrkar pawh hian ruahmanna felfai zawk, ṭha zawk leh rintlak a siam a ngai tawh takzet a ni. A thu a world class, a taka hmalakna hmuh tur awm si lo hi kan kalphung a la ni si. Nu leh paten an fate zirtir turin sawrkar zirtirtu training chhuak an ring zo ta lo, private school man to zawka zirtirtu training lote kuta dah an thlang ta zawk. He ti renga sawrkar a kal chuan, bel mawng pawp thawm lohva tui chhung ve reng si ang chauh kan ni ang; hah tak leh thawk nasa in ti chung hian sum tam tak kan vawm ral ang a, mah se rah chhuah ṭha chhawr tur kan neih a rinawm lo.
Zirna in hi a chhia emaw a ṭha emaw a chhunga chengte rilru hi a pawimawh khawp mai. Tute mai pawh hian kan luhna atan leh kan fate luh nan chuan building ṭha, engkim hmanraw changtlung tak nei chu kan duh vek ang. Mahse eng anga zirna in changkang leh hmanraw nei ṭha pawh ni sela, zirlaiin thiam a tum loh emaw, zirtirtu a in thlahdah tlat chuan thiamna a pe chhuak tak tak thei lo. Zirlai leh zirtirtu-ah tumna leh ṭhahnemngaihna a awm phawt chuan sethlam aṭang pawhin mi ropui a chhuak thei lutuk ang. Chu mi tur chuan building ṭha aiin taimakna leh tumruhna a pawimawh zawk. Neih hmasak tur ngaipawimawh si lo a, a hnuhnung zawk kan ngaihpawimawh hmasak tlat chuan kan education system hi a ke a bai dawn tlat a ni.
Zirtirtu ṭha, a hnaa rinawm leh thuawih hi nei hmasa ila, chumi hnuah infrastructure ṭha chuan zui ta zawk sela, hmasawnna pawh a kal mar deuh mahna. Hmanraw ṭha pawh awm se, a hmang thiam lo leh ṭhahnem ngaihna nei loin min zirtir tlat si chuan hmasawn a har viau dawn a ni.
Tunlai a politician-te inbeihna tam ber pakhat chu zirtirtu lak chungchang a ni. Kei chuan a lak dan kalphung chip kual ka tum lo. Mithiam tak takin a ṭhatna leh ṭhatlohna social media-ah te an tarlang chuai chuai a, kan hre hlei hlui tawh. Heng zirtirtu lak nan hian eng system leh eng method pawh hmang sela tlin taka a hna thawk tur a nih chuan ka vui lo. Thingtlang kilkhawra chengte hian kan duh chu kan khaw zirna te tih hmasawn ve a, khawpuia kan zirlai puite nena inelna dawhsan pakhata intluk tlang taka kan din ho ve theih nana min pui theitu tur zirtirtu ṭha kan mamawh a ni. Chu tiang ni lo a, hmelhriat nei ṭha leh thil titheite kan in theisem leh ngawt a nih chuan, aikal vanga kan buaina hian tawp chin a nei lo ang a. Tuna chhe tawh tak thingtlang zirna sikulte hian hei aia nasa hian a chhiatpuiin a tuar bertu a ni leh ang.
Tlem lai deuh khan ka lo sawi tawh ṭhin a, zirtirtu aikal lak tuar ber chu thingtlang naupangte kan ni. Train hauh lo khaw dang mi te min rawn pe leh ṭhin a, zirtirtu neih loh ai chuan a lawmawm a, kan beisei a sang viau mai. Hun rei tawk fang an han training tir leh a, training zawh hnuah an rawn thawk ve dawn emaw kan tih hnuah aikal an la chhunzawm a, kan beiseina zawng zawng a thamral mai a ni lo; beidawnna leh rilru natnain a rawn thlakthleng hlawk mai a ni.
Sawrkar hian thingtlang mite hi min hnuchhawn a ni tih bak rilruah a lang lo. Kan building te hi chu ṭha vak lo mah se zirtirtu ṭha tal min pe ni sela chu tun ang em em hian kan bet lo ang a, reiloteah hma kan sawn ve ngei ang. Danin lehkha zir tura a phut naupang sikul kai rual sikul kai lo awm fo chhan pawh hi he harsatna hrin chhuah hi a ni pakhat. Hlawhtlinna leh beiseina siam sak theitu tur zirtirtu ṭha nei lo ta chu, sum sen thlawn reng aia hna an thawh kha nu leh pa harsatna in a tuam rengte tan chuan kori a tu zawk tlat a ni.
Kan naute taima taka zirtir thei tur, mahni hna rawngbawlnaa ngai thei tur zirtirtu ṭha kan va mamawh em. Hna dil laia kan inhuam ang kha kan tlin hnuah hian vawng zui ni ngat ila zawng, aikal lak vanga buaina te, sawrkar sikula zirlai tlem chak lutukte hi chu kan pumpelh ngei ang. Mihausa chuan an fate hmasawnna tur ngaihtuahin, sum tam tak sen huamin private zirna in ṭha leh zoram pawn zirna changkangah te an dah a. Hna dil hunah chuan he ti lai thingtlang sikula zirtirtu aikalten inhlawh rilru pua an zirtir ve mai te nen patla khata buk kan ni leh tho si; buk rit zawk tur chu a chiang nghal viau mai.
Khawdang mi thawk ṭha peih lo, chhuanlam siama aikal la reng te ai chuan kan khawtual mi ngei hian khawtlang hmangaihna nen zirlai an enkawl thei zawk. Thingtlang kilkhawra zirlaite hian mikhaw MA, ṭhahnem ngaihna nei lo leh aikal lak ching aiin kan khaw pawl 12 pass te zirtirna hnuaia zir kan thlahlelin kan hlawkpui zawk.
Lalramhmuaka Fanai, Hmuntha