Written by
Malsawmdawngzela Hrahsel
Rinlawk angin Budget a ṭha lo
Kum 2021-2022 atana Mizoram budget tur cheng vbc. 11,148.89 chu Finance changtu chief minister Pu Zoramthanga'n Assembly House-ah a phar tawh a, rinlawk ang ngeiin budget ṭha tak a ni lo. Ka beisei ang ngeia kan budget ṭha ka tih loh chhanah hian Mizoram sorkar ka dem ngawr ngawr loa, Covid-19 vang a nihna chen thui tak a awm ngei ang. Chutihrualin, sum enkawl kawngah thuneitute an ṭan deuh deuh a pawimawh takzet a ni.
Central-ah innghah loh tur a ni hauh loa, kan in la nghat zel ang, hetiang lutuka kum 30 hnuah pawh kan la innghat erawh hi chu enfel ngai, chinfel ngai a awm a ni. Kan ram hruaitu lo ni tawh zawng zawngte dem mai a awl dawn a lawm.
Sorkar hnathawk budget?
Ṭum dang ang bawkin kan budget-ah hian sorkar hnathawk chan tur a tam leh hle. Mizo mipui hmun 10 a ṭhena hmun khat pawh tling lo sorkar hnathawkte hian kan budget chanve aia tam daih an chang ṭhin.
Mizoram budget pumpui vbc. 11,148.89 aṭanga cheng vbc. 9,216.39 (82.67%) chu sorkar hnathawk hlawh, pension hlawh leh sorkar inrêlbàwlna (Revenue Expenditure) atana hman tura ruahman a ni a; a bâk cheng vbc. 1,932.50 (17.33%) chu hmasawnna hna thawhna (Capital Expenditure) atan ruahman a ni.
Kan budget aṭanga thil lang chiang tak chu sorkar hi privatisation lamah ṭan a lak a ngai hle a ni. Tin, state pawn aṭanga industry liante pawh hi kan ram leh hnam himna ngaihtuah chung siin kan sawm luh a hun viau tawh lo maw? Sorkar hnathawk kan inlak belh reng chuan kan budget-ah hian hmasawnna hnathawhna tur a awm mang lo ang tih a hlauhawm. Huaisen takin sorkar hi privatisation lamah ṭan la se a duhawm hle.
Mipui lamin sorkar hnathawkte an indaih, awm awl an tamin kan hmu ṭhin a, sorkar hnathawkte erawhin indaih lo an inti thung. Sorkar hian department hrang hrang zirchiang tur din se, thawktu indaih leh indaih loh dan zirchiang se a duhawm hle. Chuta ṭang chuan sorkar hnathawk lak dan tur leh sem rual dan tur a hriatthiam theihin a rinawm.
Keini ang state-te thawhchhuah nei tlem, kan economy pawh sorkar hnathawka thui tak in nghatah hian Revenue Expenditure hi a hniam lutuk thei hauh lo ang. Chutihrual erawh chuan tun ang em em lo deuha a awm theihna atan hian sorkar hian eng emaw ruahmanna ṭha tak a neih chu a ngai a ni. Kan budget hi sorkar hnathawk budget a nih tial tial chuan kan ramin hma a sawn lo telh telh ang.
Thil lawmawm lam
Revenue Expenditure a san thu kan sawi rual chiah hian 2021-2022 budget-ah hian 2020-2021 budget-a Revenue Expenditure a hniam zawk a ni. Hei hi thil lawmawm tak a ni a, hniam lam pan zel se a duhawm hle.
Kum 2019-2020 budget-ah Revenue Expenditure chu 78.59% niin, kum 2020-2021 ah rawn pungin, 84.20% a kai ni. Revenue Expenditure-in san a lam a pan zel dawn em tia ka lo thlir laiin hniam lam a rawn pan ta hian min ti lawm ve hle, 84.20% aṭangin 82.67% ah a tla a ni. Duhthusam chu ni miah lo mah se, a hniam zawnga a kal hi thil lawmawm tak a ni.
Kan Chief Minister chuan budget specch-ah 'Post siam thar leh direct-a hna lak loh te, state sorkar sum hmanga foreign zin, motor repair nan annual maintenance contract system leh thil dang a kalpui mekte kan sum dinhmun ṭhat leh hma chuan kalpui chhunzawm a ngai dawn a ni' tiin a sawi a ni.
Hetiang a nih chuan Revenue Expenditure hian hniam lam a pan chhozelin a rinawm. Chumi atana pawimawh nia ka hriat chu sorkar hnathawk lakbelh piah lamah hian sorkar inrelbawlna tih hautak loh deuh hi a ni. Office expenditure, petrol, medical reimbursement, refreshment, function-a sum sen, TA/DA etc. hi sorkar kalphung buai phah chuang si lo leh thawktute hrek lutuk si loin tun aia tlem hian a kalpui theihin ka ring tlat.
Thawhchhuah a tlem
Kan budget-a kan state-in a tumve tura ruahman state sorkara chhiah tling khawm sorkar hnathawk leh cooperative society-te'n loan an rulhna Recovery of Loan & Advances aṭangin cheng vbc. 27.56, State Own Tax Revenue (SOTR) aṭangin cheng vbc. 719.56 leh chhiah ni lo aṭanga sorkarin sum a hmuh State Own Non Tax Revenue (SONTR) aṭangin vbc. 852.26 a ni.
Kan tumve tura ruahman hi a vaiin vbc. 1,599.38 niin budget aṭanga chhutin, 14.35% a ni, kum 2020-2021 budget-a kan tumve tura ruahman 12% ai chuan hma kan sawn thung. Kan budget-a kan thawhve tur zat aṭang hian kan state hian sum lakluhna dang a ngaihtuah zel a ngai tih a lang chiang hle. Chhiah tihpun ngawr ngawr ka sawi sel loa, mahse chhiah aṭang ringawt ni lo kan sum lakluh tihpun dan kawng kan zawn deuh deuh a pawimawh awm e. Tin, mipuite pawhin kan state dinhmun thlir chungin chhiah pek lamah ṭan lak a pawimawh hle a ni.
Mi rethei leh hausa deuhte'n tui bill, eletric bill a in anga kan chawi ṭhinte pawh hi siamrem deuh a hun tawh em? Tunah chuan mirethei leh hausa deuhte subidised rate-in angin bill hrang hrang kan pe a ni. Hengte hi thla khata kan sum lakluh a miltein siam rem dan zawn a hun tawh viau lo maw.
Mak ka tih deuh chu
2021-2022 budget-ah hian SOTR chu vbc. 719.56 a ni a, hei hi 2020-2021 vbc. 661.69 aiin vbc. 57.87 in a tam zawk. SNOTR pawh vbc. 852.26 (P&E dept. subsidy-a chhun tur cheng vbc. 175 a huam telin) niin, 2020-2021 vbc. 583.07 aiin vbc. 269.19 aiin a tam zawk.
Hetihlai hian Chief Minister chuan thuthar thehdarhtute a kawmnaah chhiah thar lak tumna a awm rih loh thu leh SONTR kan hmuhna langsar buhfai, gas leh electric bill-te tihsan viau tumna a awm loh thu sawiin, amount tisang lo pawhin a khawn dang phung thlak danglam chuan chhiah a luh tam tur thu a sawi a ni.
Ka thiam leh phak tawka ka ngaihtuah pawhin a bik takin SNOTR hi bill hrang hrangte tihsan a nih dawn loh chuan hetiang zat hian engtin nge a pun theih ang tih ka hrethiam ve pha lo. Chutihrualin kan CM hian sum hmuh dan kawng zawn chu tihmakmawh a nih thu a sawi thung a, engtin nge zawn a nih dawn kan la hre lo.
Kum 2019-2020 budget-ah khan kum 2018-2019 aiin SONTR leh SOTR aṭanga sum hmuh tur cheng vbc. 50 velin a tam zawk tura ruahman a ni. He ruahmanna hi ka ring thei loa, Finance department hotute pawh ka zawt a ni.
Ka rin loh chhan chu sorkarin chhiah a hmuh ṭhatna em em pakhat zu zawrh tihtawp a ni a, lirtheiah lifetime tax pawh tihtawp a ni. Chhiah lak tihpun tumna a awm loh thu an sawi bawk si, awih a har ve em a ni. Mah se, ka rin dan ngawtin thil erawh a thleng lo. Tun ṭumah pawh hian bill sang si loin SONTR a pun beisei ila, a pun chuan a lawmawm viau ang.
GSDP pung hi
Sum leh pai dinhmun tehna hrang hranga an hman tlanglawn ber khan Gross State Domestic Product (GSDP) ah Mizoram chuan hma a sawn zel a, kum 2021-2022 chhunga kan GSDP tur chu cheng cheng vbc. 37,974.55 ni tura chhut a ni a, kum kal mek nen tehin 19.97% in a ṭhang tura chhut a ni.
Chutihrual chuan kan GSDP ah hian service sector-in a thawhhlawk hle a, a entir pakhat chu sorkar hnathawk hoin kan GSDP-ah hian an thawh hlawk hle tihna a ni. Sorkar hnathawk hlawh pung leh sorkar hnathawk lakbelhin kan GSDP a tipung ringawt a nih chuan a lawmawm kim lo.
Agriculture sector leh industry sector-in kan GSDP ah an thawh hlawk lo ṭhin hle. Mizoramah kutthnawk kan tam ber a, chutihlaia agriculture sector-in GSDP-ah a thawhhlawk lo hian hmasawnna a kairual lo tih a tihchiang. Industry lamah pawh ṭan kan lak a ngai hle.
Thil thar a awm lem lo
Tun ṭum Chief Minister budget speech aṭang chuan 2021-2022 budget-ah thil thar tehchiam a awm loa, kan budget chu pung ve deuh pawh nise han lawm hluaina tur a awm lem lo.
Kan CM-in a speech-a sum dahna hlawm deuh a sawite chu - SEDP atan cheng vbc. 400, MNF returnee-te tan cheng vbc. 5, Cooperative Society-te tan subsidised loan tur cheng vbc. 10, MLA Local Area Development Fund tana 2020-2021 a dah zat tho vbc. 60, power leina-a indaih phuhrukna atan cheng vbc. 175, Urban Local Bodies tan cheng vbc. 34 leh Rural Local Bodies tan cheng vbc. 69 a nimai.
Urban Local Bodies leh Rural Local Bodies-te sum tur hi chu Finance Commission-in a ruahman sa anga kal a ni a, state-in a duh zat a dah emaw, a dah loh theih a ni lem lo. Thil thar ni ta ber zawk chu kan Chief Minister thusawiah traffic jam tihziaawmna atana amah ngeiin a ngaihtuah chhuah Parking House Support Scheme (PAHOSS) in telh a ni ta lo hi a ni awm e. PAHOSS atan hian kum 2020-21 budget-ah cheng nuai 1,000 dah a ni.
Tin, ngaihtuah ti thui tak chu Mizoram sorkar flagship programme SEDP hnuaiah sum dahin tlem lam a pan telh telh hi a ni. Kan sorkarin hma a lakna tur ber SEDP hnuaia sum dah a tlem telh telh hian hmasawnna hnathawh a tlem telh telh dawn em tih min ngaihtuah tir lo thei lo.
Kan CM thusawi aṭangin SEDP hnuaiah hian NLUP hnuaia cheng nuai 1 sem a nih angin cheng nuai 3 sem a ni dawn loa, project based-a kalpui a ni dawn tih a chiang tawh. SEDP-ah hian kum 2019-20 ah vbc. 750, 2020-21 ah vbc. 513 leh 2021-22 ah vbc. 400 dah a ni.
SEDP a chi tur
SEDP-a sum dah a tlakhniam thu kan tarlang tawh a, kan Chief Minister chuan SEDP hi a chi tur a nih thu a sawi. Kan CM thusawi aṭanga langchiang chu SEDP hi state matching share (SMS) atan hman tur a ni.
Tun sorkarah kan Chief Minister hian kan budget chu a chi tur a nih thu a lo sawi tawh a ni. Ni e, kan budget ringawt hi chu hmasawnpui viau tham a ni loa, kan budget pawn lam aṭanga sum hailuh hi thil tih makmawh a ni. Central hnuaia sum hailut tur hian state-in a doletna tur SMS a ngai ṭhin a, SMS tur neih loh chuan chet hleih theih a ni lo ang.
Kan sorkar kalphungah hian kan Chief Minister hi a pawimawh lehzual dawn hlein ka hria, a project ṭha tih zawng leh duh zawng emaw, a duhsak zawng nihte pawhin awmzia a nei khawpin a rinawm. A chhan chu kan CM hi hotu ber a nih bakah Finance changtu a nih tel avangin SMS pek chhuah kawngah a pawimawh takzet, chumi piah lamah central lama project thehluh reng rengah CM-in a bawhzui danin kawngro a su hle ṭhin.
Kan CM-in sum a enkawl dan phungah hian minister-te an ṭan hle a, an department chan official-te nen project siam lamah theihtawp an chhuah tak meuh meuh a ṭul a ni. Project nei mumal lo department chuan hmasawnna kawng a zawh chak theih a ni loa, project ṭha tak tak nei department erawhin hma a sawn zel dawn a ni.
Chutihrualin, kan CM hian minister zinga SMS pek ṭhat duh bik emaw, an project umzui ṭhatsak duh bik a neih chuan minister-te an in chak hleih theih hlein a rinawm. Mah se, chutiang chu a thleng em ka hre loa, a thleng lo turah i ngai ang. CM ṭanpuina leh thil phalna tel lo chuan project ṭha tak tak pawh a zuzi ve thei a ni.
Covid-19 nghawng a na
Khawvelin a hriat lawk loh, khawvel ram ropui ber berte pawhin an do hneh loh Covid-19 a rawn lang thut a, khawvel, India sorkar a buai a ni. Keini ang state thawhchhuah nei mumal lo tan chuan buai loh rual a ni lo.
Kan Chief Minister thusawi aṭanga a lan danin, kan state innghahna ber sorkar laipuia chhiah tlingkhawm (Share of Taxes) aṭanga hmuh beisei cheng vbc. 1,185 zetin kum 2020-2021 chhung hian kan hmu pha lo a ni. Hei hian Covid-19 hian central sorkar pawh sum leh pai lamah a nghawng nasatzia a tilang a ni.
Hetiang zat sum hmuh beisei ang hmuh a nih loh chuan sorkar tan chuan a luhai thlak khawp ang. Chutihrualin, Covid-19 avanga hmuh beisei lem loh hmuh a awmve a, SDRF sumte pawh a hmandan pawhfan niin, CM Relief Fund pawh ṭum dang let engemawzat hmuh a ni.
Kan sorkarin kan sum dinhmun ṭhat loh chhanah Covid-19 an chhuanlam hi pawm lo hulhual chi chu a ni lo chiang a ni. Chutihrual erawh chuan kan boruakin ziaawm lam a pan a, ṭan lak deuh deuh a ngaihzia a lang chiang hle. Thuneitute'n ngaihtuahna fim tak nen, ṭul loa sum a luanral lohna atan theihtawp an chhuahrualin, mipui phur ti rit lutuk si loa sum hmuh dan an zawn zel a ngai a ni.
A tlangkawmna
Kan budget hian duhthu a sam mawlh loa, chutihrual erawh chuan lungawi lo eng ang mahila tih theih a awm tawh rih chuang si lo. Chuvangin, mipuite pawhin sum dinhmun duhawm lo taka kan din lai hian engtin nge sorkarin sum a hman tih ngaihven deuh deuh a ṭul.
Mipui hriat tura Covid-19 avanga sum dinhmun harsat thu sawi a nih reng laia tute emaw bank account a pung thur thur bik a nih chuan thil dik lo tak a ni ang. Kan budget hi duhthusam ni lo mah se, sum hmuh tura beiseite hi hmuh a nih a, inremchenna ṭha taka kalpui chunga dik tak leh ṭha taka hman a nih chuan kan ram hmasawn phahna tham chu a ni tho awm e.
Malsawmdawngzela Hrahsel