Written by
K Lalrinchhana
Pianpui ṭawng hnualsuat lo ila
Hma kan sawn a, rual kan el a, fate sikul kal nan pawh sap sikul ngat lo chu kan duh ta mang lo. ABC an han thiam a, kan lawm em em a, hundred thleng an han thiam leh a, kan lawm hle. ‘Jack and Jill went up the hill’ an han tih zat zat phei chuan changkang hi kan ti khawp mai. Sap ṭawng thiam hi zirnain a tum ber emaw kan ti a ni mahna.
Mak deuh mai chu khawvel pum huap pawha zirna lama mi thiam, educationist ropuite hian mahni pianpui ṭawng ngeia zirna bul ṭan hi an dah pawimawh em em vek a ni. India rama kan mi thiam- Tagore-a te, Mahatma Gandhi etc te pawh khan, “Elementary stage-ah chuan naupang hian ama pianpui ṭawng ngeiin a zir tur a ni” an ti hmiah mai. India danpui, Article 350(A) chuan, “Mahni pianpui ṭawng ngeia Primary school-ah zirtirna pek a nih ngeina turin, a ṭul angin state sawrkar leh khawtlang thuneituten hma an la ngei tur a ni” a ti bawk.
Keini lah chuan sap sikul-a kan fate kal tir loh mawlh kan hlau a. Mithiam te hriat loh finna thuruk kan hrai ni maw. Mahni pianpui tawng ngei hian zirna bul hi ṭan i la, awmze neia naupangin ngaihtuahna a hman theih hunah ṭawng dang hi zir ta chauh se la, tun ai hian kan zirna (education system) hian rah ṭha a chhuah zawkin a rinawm. Tunah chuan zirna bul an tan phat aṭangin sap ṭawngin kan inzirtir a, in lamah leh khawlaiah Mizo ṭawng vekin naupang kan be leh si. An ngaihtuahna kan ti chi ai a, ṭawng hmangin an nitin nun leh sikul-a an thil zir te kan daidan sak tihna a ni.
Sap ṭawng kan mausam a ni lo. He intihsiakna khawvelah hian ding chhuak tur chuan kan fate hian sap ṭawng an thiam ngei a tul.
Elememtary stage-ah mahni pianpui ṭawngin zirtir i la, chutih rualin sikul tinah sap ṭawng zirtirtu tur, English grammar thiam tak, a tak taka sap ṭawng hmang thei leh hmang thiam pakhat tal awm thei zel se. Chutiang mi chuan sap ṭawng chu subject pakhat angin zirtir se, tun ai hian hma kan sawn ngawt ang. Tunah hi chuan sap ṭawng thiam ziktluak lo, mizo ṭawng thiam ziktluak chuang loin kan in chhuah ṭeuh mai.
Kan mi hmasa, mi hlawhtling tak tak te zingah khan sap sikul-a zirna bul ṭan an awm mang lo. Pu Thanga sikul-ah nau paw chungin A AW B an zir a, “Vacha a thlawk hla thei ber” “Zo tukloin mingo mingo a ti” tih te kha an rhyme thiam hmasak a ni. “Ba ba black sheep” tih vel chu a rim a ra pawh an hre lo.
Middle Sikul-ah sap ṭawng an zir ṭan a, an zir chin chin erawh an hrethiam. Sap ṭawngin nal takin ṭawng thei lo mahse thu awmze nei an sawi thei a, IAS exam-ah te chuan an tling phawk phawk mai.
Tunah erawh nursery aṭangin sap ṭawngin bul kan ṭan a, an lo pawl sang zel a, zirtirtute’n exam naa pawimawh tur note, text book aṭangin an lawr den den a. Chu chu an by-heart a, exam-naah O te, distinction-ah te an pass. Mahse, zirlaibuin thiamna a pek thei chin erawh an thleng pha hauh si lo.
Kan mi hmasa te chuan note an by-heart ve vak lo. Bazar note tih te phei chu a awm tih pawh an hre lo. An zirlaibu erawh an ching let nasa a. Zirlaibu an chhiar peihin an chik peih a. First-ah leh Distinction-ah pass lem lo mahse an thiamna erawh a nghet a. Competitive exam-naa tlin pui tham thiamna an lo nei mai a ni.