Written by
Upa Lalthara
IAS (Rtd), Kohima

Hla phuahmite hla lo tihdanglamsak hi (chhunzawmna)

5. Rev. Liangkh^ia hl^: “Chhandamtu thisen hlu a chhuak” (KHB No. 206)

5.1 He hla hi Rev. Liangkhaia’n Khasi Tune Book-a hla behchhana a siam niin a lang a. A hla hi a ṭhain, sak pawh a nuam a, Rev. Liangkhaia hla thu thiamzia pawh a lang chiang khawp mai. Mahse, a ṭulna hmuh tur awm si lovin, a ch^ng lina-a tlar thum lai mai hi tihdanglam a ni a, a tlar hnihna chiah hi khawihdanglam loh a ni. He hla ch^ng lina hi Rev. Liangkhaia siam dan chuan:
“Kei pawh ka l< ka kaik<n ang,
Lalpa kraws hmaah chuan;
A tuar natzia ka ngaihtuah ang,
A hm>l tak ka hmuh chuan.”... tih kha a ni a.
Kan Music Committee khan hetiang hian an rawn tidanglam ta a ni:
“Kei pawh ka l< ka kaik<n a,
Lalpa kraws hmaah chuan;
A tuar natzia ka ngaihtuah a,
A hm>l tak ka hmuhin”...

5.2 An rawn tihdanglam d^n han en hian, kan Music Committee kha a ‘tense’ (hun sawina)-ah bawk an buai leh niin a lang a. Rev. Liangkhaia’n ‘future tense’-a a dah kha ‘present tense’a dahsak kher an tum a; hei hi a ṭul loh b^kah, a hla thu inmil (rhyme) nalh tak kha tihchhiat a ni ta tlat mai hi a pawi khawp mai. A tlar hnihna a “Lalpa kraws hmaah chuan” tih khi a tlar lina a “A hm>l tak ka hmuh chuan” tih khian a rhyme nalh >m >m laiin, a tlar lina an rawn thl^kna: “A hm>l tak ka hmuhin” tih khi chuan a rawn ‘rhyme’ nalh ta lova, sak pawh a nuam ta lo sawt mai.Tin, he hla ch^ng hnuhn<ng ber (châng 5-na)-ah pawh hian future tense thovin - “Ka pumin ka inpe ang e, Chu chauh chu ka theih t^wk” ti-a he hla hi a hm^wr bawk a ni nghe nghe a. A chunga an rawn tihdanglam t^k d^n kalhmang zui khi chuan, “Ka pumin ka inpe ta e” ti-a thl^k a ngaih duh hmel tlat! Hei hi a nia, duh l^i l^i leh zuam l^i l^i lo tihdanglam ngawt a dik theih lohna chu. 

5.3 Isua n>na kan inhmachhawn hun emaw, a hm>l kan hmuh hun emaw hi ‘past tense’ emaw, ‘present tense’ emaw,  ‘future tense’-in emaw a sawi theih vek niin a lang a. A dik ber han tih tur b$k pawh awm chuangin a lang lo. La tawnhriat tur hawia hla phuah tam tak a awm a. “I Thlarauvin min thuam ang che; He khawvel sual thim kulhpui hi, I t^n ka do ve ang e” tih te leh “Ka fak ang, a chanchin mak zia” tih te hi a ‘piangthar lo hla’ kan ti z>l dawn em ni ang le? H>ng hl^te pawh hi nakin lam sawina ni lo z^wngin, tawnhriat tawh emaw, tawn m>k ang z^wng pawhin phuah lo ni ta se, an dik lohna a awm chuang hauh lovang. Hetiang hi chu a phuahtu/siamtu zalenna a ni ve a; lo tihdanglamsak thei tura thuneihna kawltu hi an awmhran pawhin a lang lo. Tirhkoh Paula meuh pawh kh^n, “Hmu tawh reng inti ka ni lova, famkim tawh reng inti pawh ka ni hek lo...” (Phil 3:12) a tih ve tho kha maw.

5.4 Kan Music Committee kh^n, “Kei pawh ka l< ka kaik<n ang, Lalpa kraws hmaah chuan; A tuar natzia ka ngaihtuah ang, A hm>l tak ka hmuh chuan,” ti a Rev. Liangkhaia’n (future tense-a) a lo dah kha, “a piangthar lo ṭawngkam em mai” ti-a duhkhawp lo leh hnualsuatin, tawnhriat ngah inti takin, “Kei pawh ka l< ka kaik<n a, Lalpa Kraws hmaah chuan, A tuarnatzia ka ngaihtuah a, A hm>l tak ka hmuhin” tiin an rawn thl^ksak ta pawh a ni mahna le. An z$ngah kh^n Isua hm>l tak hmu tawh leh, Isua kraws hm^-an l< kaik<n tawh engz^t tak awm ang maw!

5.5 Khasi Tune Book a he hla kalhmangte pawh ka’n en a; he lai hi future tense thovin an lo dah si a. “My face will remain bowed/covered” tih lam a k^wk tho mai a; Rev. Liangkhaia dah d^n n>n khian a lo inmil z^wk a. Eng tlawhchhanin nge kan Music Committee kh^n he lai hi an rawn tihdanglamsaksak t^k ni ang le? A chunga kan sawi t^k khi a chhan chu a nih hmel ta ber mai e!

6. Rev. Liangkhaia hl^: “Aw Pathian, Nang ngilnei ber” (KHB No.581)
6.1 He hl^ hi Rev. Liangkhaia phuah (ama ir-^wm chhuak) a ni a. He hl^ hi a 
ṭhain a ropui a; sak pawh a nuamin, Biak In-a inneih­na inkh^wmah pawh kan sak zin ber a ni hial awm e. Mahse, mak angreng tak leh ṭul lo takin an rawn tidanglam vak mai bawk a. Ch^ng khatna, tlar hmasa pahnih hi Rev. Liangkhaia phuah d^n chuan: 
“Aw Pathian, Nang ngilnei ber, 
Hmangaihnain i khat...” tih a ni a.
Helaiah hian ṭawngkam dik lo emaw, a thu han ngaihmawh t<r engmah a awm loh b^kah, sak pawh a nawm >m >m laiin, hetiang hian tihdanglam a ni ta daih mai a: 
“Aw Pathian, Nang ngilnei ber, 
An inneih hriatpui la...” tiin.

6.2 He hl^ hi ‘hla lehlin’ pawh a ni si lova, hetianga an rawn tihdanglam chhan t<r hi suangtuah thiam pawh a harsa khawp mai! A hla pum pui, ch^ng khatna aṭanga ch^ng thumna thleng mai hian ‘inneihna hl^ - nupa tuak tharte t^na dilsakna hla’ a nihzia hi a chiang ngawih ngawih bawk si a; hetia ‘inneihna hl^ a nihzia miin an hre lo palh ang e’ ti ni awm taka, a t$r phata ‘An inneih hriatpui la’ rawn tih kher hi a ṭul lo khawpin a lang. Pathian nihna dik tak sawina - “Hmangaihnain i khat” tih ṭawngkam mawi leh sak nuam bawk si rawn thl^kna at^n phei chuan a duhawm lo khawp mai!

6.3 Tin, hetia han luhchilh t^kah chuan, hnialhr^t nih kan hlawh >m lovang a; an thu rawn sengluh thar: “An inneih hriatpui la” tih ṭawngkam hrim hrim hi a ṭhat l>m lohzia han sawi tel ka duh a. He hl^ hi chu Pastor-in nupa tuak tharte ‘inneihna thutiam’ a chhamt$r zawh hnuah, “Pathianin a zawm tawh chu mihringin ṭhen suh se” ti-a a nemngheh hnu leh, inneihna register-a hming an ziah zawh hnua sak ṭhin a ni ber a. “Pathianin a zawm tawh chu” tih hi kan kohhran pawmd^n a nih si a v^ngin, chumi hn< chiaha an inneih hriatpuitu atan Pathian han s^wm leh hnuhnawh pawh hi a dik hlel tlat! Pathian chu ‘hriatpuitu’ mai ni lovin ‘zawmtu’ a ni zawk a.  An inneih hriatpuitute chu mo ṭhian, mo neitu ṭhian leh kohhranhote an ni z^wkin a lang si a.

6.4 Chu mai b^kah, a ch^ng hnihna, tlar hmasa pahnihte pawh hi rawn tihdanglam an ni leh z>l bawk a. Rev. Liangkhaia phuah dan chuan:
“Khawv>la i awm lai kh^n, 
Kana-ah i lo thleng...” tih a ni a. 
He ṭawngkam pawh hi dik lo an ti nge ni, hetiang hian an rawn thl^k bawk a:
“Khawv>la i awm laia, 
Kana i lo thlen kh^n...” tiin. 

6.5 Heta an rawn tihdanglam pawh hi a ṭulna ^wm r>ng r>ng kei chuan ka hmu thei lo. A phuahtu aia ṭawngkam thiam z^wka inngaihna vang ni maiin a lang. H>ng an rawn thl^kna ṭawngkamte hi Rev. Liangkhaia kh^n a hre lo emaw, a hmuh hmaih emaw a ni hauh lo vang. Mahse, a rhyme ṭha leh sak nuam tur ngaihtuah chungin, a tlar khatna t^wpa ‘kh^n’ tih leh a tlar hnihna t^wpa ‘thleng’ tih ṭawngkamte hi a rawn thlang a ni mai a. A thu kalhmang leh a rhyme pawh a fuh z^wkin, sak pawh a nuam z^wk ngeiin a hriat bawk si a. 

6.6 Rev. Liangkhaia te anga Mizo ‘thu-leh-hla’ (literature) lama thawh hl^wk leh hreth<k hi an v^ng khawp ang le. A hla phuah thiamzia lah a chunga kan sawi hawn t^k ang khian kan hre ṭheuh ^wm e. A n> pawh ek pha miah lo t<r tih hriat ngawih ngawihte leh mahni kutchhuak sawi tham pawh la nei mumal si loten, hetiang taka a kutchhuakte kan zuam a, duh duha lo khawih danglamsak theitu anga kan inngai tlat ṭhin hi chu a mak tih loh theih pawh a ni lo! Tin, an hla siam kan lo tihdanglamsak ṭhin, kan rual < leh kan kohhran hruaitu hmasate hi mi nam>n lo leh tluk loh rimnam ngawih ngawih an nih ziate hi kan Music Committee kh^n a ngaihtuah tel ṭhin lo em ni aw! 

6.7 Hemi an tihdanglam ṭuma Joint Music Committee-ah khan member lo ni ve ta ila chuan, Rev. Liangkhaia thlav^ng hauh hian ka ṭang na ngawtin ka ring. Hetianga a kutchhuakte tihdanglam rawn rawt chhuaktu kha chu: “Rev. Liangkhaia ai hian thu leh hl^ thiam zawkah i inngai ta em ni? He Committee-a membar i nih av^ng ngawt hian a kutchhuakte lo siamṭhat­saktu ni t<rin thiamna (qualification) nei ta-ah inng^iin, i inring t^wk ta mai em ni?” tiin ka chhuahchh^l duh mai pawh ka ring. 

Kan Music Committee khan ‘kan kohhran pa’ ni-a ngaih theih, thu leh hla-a kan ram leh kohhrante t^na s<lsutu (pioneer) dik tak, Rev. Liangkhaia te ang duang pawh hi an lo va zuam ve aw, tih loh theih pawh a ni lo! 

(A chhuak leh an Upa Lalm^ma hl^te kan en ve thung ang.)