Written by
Vanhmingliana (Taua)
Dawrpui

AWMLAI?

Mizote hi kan pi leh pu te aṭang tawhin mitthi puala hun hman te, urhsûn taka intlaivarpui te kan lo uar a, mitthi te pual Kût (Mimkût) hial te an lo buatsaih ṭhin a nih kha! Thihna sawi dan chi hrang hrang kan ngah - Sarthi, thlafam, awmlai adt. te a ni a, a fiah em em mai a ni. Thi, boral han tih te hi a dik em em a ni. 

Sarthi (unnatural death) hi chu tum loh, hriat lawk loh leh min barakhaih tak maia thi te sawi nan kan hmang. Hmanlaia thihna an sawina ṭhin ‘Awmlai’ (natural death) tih hi ngaih sual theih leh hman sual theih lek lekin kan hmang ta niin a lang. Kan naupan lai pawhin mi an thihin, “Engtia thi nge a nih?” tia an zawh chuan, dam lo, khumbeta lo na tawh, chu chuan tar, nu valai, naupang a sawi lo va, “Awmlaia thi alawm mawle” an ti mai ṭhin. 

Tunah chuan tar thi, upat tawh vanga thi angah ngaih a ni ta tlat mai. Hei hi chu a dik lo va, mi thih dan pangngaia thi Mizovin an sawina mai a ni. “Awmlai” tih hi hla thu-ah hmuh leh hriat tur a tam em em a; naupang, nu leh pa, upa te thleng pawha chhamna hla. An ui em em thi ta te kha lungchim taka an uizia leh ngaihzia thu a umzui nan an hmang tlangpui. 

Mizote hian tun hmain thil dah ṭhatna, thu leh hla vawn ṭhatna (Archives) kan nei ṭha lo a. Nimahsela, thil pawimawh kan haichhuah theihna leh kan hriatreng theihna chu lehkhabu ziak leh hla thu-ah te an ni.  Mizote’n khawchhak aṭanga thlang tlain Run lui kâna Lêntlang an lo luh dawn hriat theihna pawh hla bawk a ni:
“Ruahpui sur bum bumin van rial a ko ve,
Ka nauvi kan nan e, Run tui a lian e” 
tiin. (Source: Lusei Leh A Vela Hnamdangte Chanchin- Pastor Vanchhunga)

A kum leh ni te awm lo mahse, chhui dawn theihin thil a awm phah ṭhin. Vankhama’n, “Khawngai Hnu­chham” hnuchham te tana a hlaphuah chang hnihnaah hian:
“Awmlai lunglian kha chu hrang ta lo se la,
Duhte’n a chûn ngei khan a ṭanglaiah;
Awi maw! A zâl san ta piallei thuahriat karah,
Hrai chawi aw rawl a thleng pha zo ta lo” 

He hlaah pawh hian nausen pawmtu, a nu ngei kha mitthi a chu a ni tih a hriat. Naupawm lai chu ‘Tar’ a ni lo tih chiang takin a hriat theih bawk. ‘A nu tak ngei mai khan hnute te pein han chawi lian chho se la tiin duhthu a sam a; mahse a aw rawl, ṭap ri chu hre pha turin a awm ta lo, thlân thûk takah zalhin a awm ta si a!’ tiin a lo chiau pui ve vawng vawng mai a ni. Heta ṭang mai pawh hian tar leh upa tawhte chauh thihna sawina a ni lo tih chu a chiang reng mai. 

Ni 29 January, 2019 a All India Radio, Aizawlin zing kara upate an kawm­naah khan radio-ah pu H.Lianruma, Champhai kawmna an neihnaah khan he thu ‘Awmlai’ tih hi fiah tak maiin a rawn sawi a. Ka lo vei ve tawh ṭhin a nih avangin ka lawm hle. 

Kan ṭawng a nihna ang anga kan vawn nun reng hi kan Mizo literature leh culture tihlutu a ni.