Written by
Seiji

2019 Interim Budget hi...

Tun lai India ram eco­nomy-a chanchinthar langsar ber chu February ni 1-a Finance Minister lailawk, Piyush Goyal’n a pharh tak Interim Budget kha a ni awm e. Inhnialna tam tak a chawk chhuak nghal a, India rama mithiam (a bikin economists) tam tak mak tih a hlawh hle a, sawiselna pawh tam tak a awm a; a fak duh tan pawh fakna tur tam tak a awm ve tho thung. 

Mizote zinga kan economist neih ṭhat ber pawl - Mizoram Planning Board leh 15th Finance Commission expert (state finance evaluation) - Dr. James LT Thanga chuan February ni 2-a he Interim Budget chungchanga AIR-in a kawmnaah chuan tawi fel takin, ‘Inthlan Budget’ tiin 2019 interim budget hi a sawi a ni. 

Dan naranin interim budget-ah hian sorkar hmalakna tur lian tham emaw, chhiah lak dan tur chungchang te tarlan a ni ngai lem lo. Eng pawh sorkar se la, inthlanpui a awm hmaa sorkar mumal taka a kal theih nana a hminga pharh leh buatsaih mai ṭhin a ni a. Mahse 2019 Interim Budget hi kan en chuan, chutiang chu a ni lo tih a chiang. 

Tuna NDA sorkar hian intlanpui lo awm tura cam­paign hmanrua pakhatah a hmang tih hai rual a ni lo. Tin, mak angreng tak chu budget pangngai anga pharh a ni chung hian sorkar sum lakluhna tur (Revenue & Capital receipts) pakhat mah tarlan a ni lo a. Data a rawn tarlan leh kan ram economy en hian, ‘a inhne rem chiah lo em maw ni chu aw’ a tih theih awm e. Sawisel hlawh tak ‘back-series’ hmangin kan GDP chhut dan an rawn ti danglam a. UPA sorkar chhung zawnga an growth rate te rawn tihniamin NDA an rawn sorkar hnu, GDP-Gross Investment ratio hniam ber ṭuma kan economy a han ṭhang awk awk mai te hi mak ve tak chu a ni. Kan hriat ṭheuh angin Demonetization leh GST khan kan ram economy-ah nghawng nasa tak a nei a, a nghawng a nat tham em avangin NDA sorkar pawh hi a tawlhthlu laklawh angah a hmuh theih a, chumi thup bo nan chuan data rintlak lem loh tak tak min rawn chhawpchhuahsak a tih theih awm e. 

Interim Budget speech phek hnihnaah hian uar takin Goyal hian kan ram economy a ṭhan thu te, India ram chu khawvela economy ṭhang chak leh lian ber pawl a nih thu te uar takin a sawi a. A dik lohna awm lo mah se, an sorkar thawh rah ang veka a rawn chhal hi chuan awih a ti harsa deuh. A nihna takah chuan NDA sorkar hnuaiah hian NSSO data employment-unemployment survey 2017-18 report te hi a tlangzarh duh miah lo a. Statistics dik leh rintlak kan neih hleih theih loh avang hian National Statistics Commission (NSC) member pahnih - PC Mohanan leh JV Meenakshi te chu January 28, 2019 khan an bang tawp mai a ni. 

Hei mai bakah hian sawi tur tam tak a awm a, December ni 9, 2018-a RBI Governor Urjit Patel ban chhan te pawh kha sorkarin thu dik ṭhenkhat thup a, a hlawkna tur zawng ringawta RBI sum (reserve) lak chhuah a tum vang a ni. 

Hetiang a nih mek avang hian Interim Budget-a an sorkar chetṭhatna tam tak a rawn tarlante hi a tak ram (ground reality) en chuan a awihawm chiah lo a tih theih. Tin, scheme tam tak an rawn tarlan leh chhiah pek dan a rawn tih danglam te hi mipui mimir tihlawm tumna a tih loh theih loh. PM-KISAN, kum khata loneitu, hecter 2 chin chauh ram nei theite tana income support Rs. 6000 pek a tum te hi tlem tak a ni. 

Ni khatah Rs. 16.44 vel a pe dawn tihna a ni a, eng an nih phahin a rinawm lo. Kum khata Rs. 5 lakhs aia tlem lalutte tana income tax exemption a siam ringawt pawh hi thil mak angreng tak a ni. Standard Deduction Rs. 40,000 aṭanga Rs. 50,000-a a’n chho dawrh mai te hi, sorkar hnathawk tihlawm tumna angin a hmuh theih. 

Sawi tak angin kumin Interim Budget hian mipui tihlawm tumna leh mipui mimirin hamṭhatna an neih ve theihna tur tam tak (PMSYM, Modicare adt.) phochhuah a ni a. He’ng mai bakah hian hmalakna awm sa, PMGSY, MGNREGA, MUDRA scheme-ah te kum hmasa lam aiin sum tam zawk dah a ni a. Tin, kuthnathawktute hamṭhatna tur kan tarlan tak bakah hian, Minimum Support Price (MSP) chu thlai chi 22-ah a chin leh enkawlna mana an sum sen zat let 50 laia leisak an nih tur thu tarlan te pawh hi ṭha tak ni chuan a lang. Kan hriat ṭheuh angin nikum lamah khan vawi duai lo India rama kuthnathawktute mangang pungkhawm chuan India ram khawpui hrang hrangah ‘Kisan Mukti March’ an nei a nih kha. 

Interim Budget 2019 hian kan ram economy kha reia a lo ngelngheh theihna tur lam aiin, tun dinhmuna mipui lungawi lote tih lawm tumna a tam zawk. 9 priority sectors tia sawite zinga Education sector lang miah lo te hian ngaihtuahna chu a tithui duh hle. Mahse, he NDA sorkar, tiam ngah tak, hlawhtlinna erawh tlem tak si hian, a insawi anga hma a la tak tak thei dawn a nih chuan, rethei leh rahbeha awm tam tak tan malsawmna a ni ngei dawn niin a lang. 

India ram lo dintute’n an duhthusam ‘Welfare State’ thlen nana pawimawh thei tak tak thil tum an rawn nei nual a. Swachh Bharat te, Digital India te, Make in India te leh Skill India tih vel a hlawhchham mek lai hian, he’ng Interim Budget-a a thutiam zozai te hi rin ngam a, awih chi a ni dawn em tih chu hunin a la hril ang chu. 

Mimal ngaihdan lak ni ta se. Welfare Economics-a kan hmatheh lar em em ‘Value Judgement’ hmanga he Interim Budget 2019 hi thlir ta i la, ṭha ka tihna lam aiin ṭha lo ka tihna leh ka duh lohna a tam zawk ngei ang. Sorkar chuan mipui tihlawm ringawt tum loin, hmasawnna tak tak, chhuan lo awm zel turte’na an chhawr theih tur hmalakna a nei tur a ni. Tun hun ringawt ngaihtuah loin, nakin zela ei leh bara kan ram a ngelngheh theihna tur a ngaihtuah tur a ni. A thutiam tam tak rawn phochhuahte hi chu a ṭha nangniang mai a; mahse ‘tih tak tak a tum em?’ tih zawhna (political will toward implementation) lian tak awm hian kei chu min tihlauthawng deuh a ni. NLUP ang vela a thuphunga ṭha, a taka chhawr tlak lo leh lak tlak lo ang mai hian a chhuak ang tih ka hlau hlel lo. 

Sakhaw zaelnna rahbeha a awm a, kan rama autonomous institutions (Universities, RBI, CBI adt.) te thuneihna hlihsak an nih mek lai leh, India rama ‘Hindutva’ rorelna din tuma hmanhlel tak, BJP leh a sangawi zawnpui NDA-a awmte hi, tun ṭum Lok Sabha inthlanpui lo awm turah hian paih thla ngam i la. Economics ṭawngkam takin ‘Rational Choice’ ṭha tak kan siam mai dawn a ni.