Zirtirtu vek kan ni

Zirtirtu vek kan niZirtirtu han tih hian kan rilru-ah school, college leh university lama zirtir hna thawkte a rawn lang nghâl a; nimahsela, khawvêlah hian mi zawng zawng, naupang aṭanga puitling thlengin zirtirtu vek kan ni! Ngun taka ngaihtuah tân kawng hrang hranga zirtirtu kan nih dân a chiang hle. 

Kan thil tih dân miin an hmuha an hriat hian an zir nghâl ṭhin a lo ni a, thil ṭha niin thil ṭha lo ni se min entawn duh tâwk an awm ṭhin. Chutiang zêlin keini paw’n mi dang thil tih dân kan hmuh leh kan hriat apiang kan lo entawn ṭhin a lo ni. Chuvângin, thil ṭha emaw ṭha lo emaw zirtirtu vek kan ni. Zirtirna ṭha kan pêk theih nân zirtirna ṭha lo kan dawn leh kan inzirtir ṭhenkhat sawi teh ang. 

Hnam dang zirtirna: Ram hruaitute lem hâl hi tûn hma chuan kan chîng ngai lo. Mahse, tûn hnu-ah vaiho tih dân entawnin ram hruaitu, kan duh loh zâwnga thil titute lem hâl kan chîng ta. Hmeichhe thawmhnaw tâwt leh chhîng inbel pawh kan inzirtir a, a tirah phei chuan pâwngsual titamtu a ni tiin kan sêl hial. Mahse, ram dang mite min zirtirna ṭha tiin kan zâwm a, vawiinah ngâiah kan nei ta. Rimtui leh hmâi hnawih man to tak tak hman kan inzirtir a, vawiinah a tel loin kan kawnfi tawh lo a, inhnawih hmêlṭha chawp hlir kan ni ta. Neih inang inkawp leh tuai luite pawh hnam dang mite min zirtir a ni a, tenawm tak tak kan awm ve ta. 

Pathian awm ring lo leh setanic intite pawh ram dang mite min zirtir a ni a, chutiang mi chu kan awm ve ni âwm tak a ni. Internet leh social media lamah ram dang miten an khawsak dân tenawm tak takte min zirtir a, kan rilru an hruai khawlo nasa hle mai a, mobile phone video camera nei chi rawn chhuah hlim phei chuan mizo sex video a tam hman viau a nih kha saruak thlalâk nên. Hnam dangho hian min zirtir ṭha lo hle mai. 

Zirtirna râpthlâk: Mizo zingah hian inawhhlum hi thil thleng ngai lo ang hi a ni. Tlêm lai deuh khan inawhhlum kan inzirtir a, inâwkhlum kan awm deuh reng a, inawhhlum ṭhat lohzia ṭhahnemngai taka min zirtirtute zârah kan chîng tawh lo. Kum tling lo pâwngsual kan inzirtir leh a, khawpui chauh ni lo thingtlâng thlengin a thleng fo mai a, kawng kan zawh fo a nih kha. Zu in leh ruih kan inzirtir a, vawiin thlengin he zirtirna hi kan la chhunzawm ṭha hle a, a hlawhtling pâwl tak a nih pawh a rinawm. A ṭhenin an in nasat avângin an loh thih phah tawh a, a ṭhen erawh chu vanneihthlâk takin an dam chhuak a, chûng mite chuan zu in 

ṭhat lohzia an zirtir thung. Zûk leh hmuam bâkah kuhva thlengin kan inzirtir zêl a, vawiinah cancer thihpui leh vei pawh kan tam hle. Mahse, a hlauhawmzia hre reng chungin kan la inzirtir zui zêl si. Thil rûk pawh kan inzir a, mi gas, bike, computer, smartphone, thawmhnaw leh pawisa thlengin kan rûksak fo. In kalh ngai lo hnam ni ṭhin kha uluk taka kalh pawh kar chhiaa rawk chîng hnam kan ni ta. Ui leh CCTV neih a ngaih phah. 

Sum hmuhna tenawm: Duhâmna leh sum ngainatna thlipui hian min nuai na hle. Hlâwk duh vânga mipui tâna him leh him lo, hrisêl leh hrisêl lo pawh dâwn loin sum hmuhna tur a nih phawt chuan tiin eng pawh tih kan hreh tawh lo a, he zirtirna ṭha lo tak hi a darh chak hle. Duh zât zâta thil zawrh te, mi âia inentir man tihsân te, mi âia school fee tihsân te, uchuak taka miin ka in an luah duh tho tia in luah man tihsân te, bûkna dik lo leh tehna dik lo hmanga thil zawrh te, sa leh chawhmeh hrisêl lo zawrh te, sorkar thu loa mahni duh duh dâna lirthei chuan man, lu meh man, sa man lo tihsân te, dân loa zu leh ruihhlo zawrh te, KS leh ‘call girl’ nihte thlengin kan inzirtir a, condom tâna campaign chiam a lo ngai ta. Ruihhlo ngâite rûn a lûn hle bawk. Sum duh avânga inbum dân kan inzirtir bawk a, mi rinawm lo, mi buma mi pawisa hman ralsak kan tam. Sumah hian hnam rinawm lo tih theih kan nih 

ṭep tawh a rinawm. 

Social media zirtirna: Social media-ah thil kan inzirtir leh mêk a, mahni nihna thupin ‘fake account’ kan siam a, a ṭhen rûi chungin social media kan hmang a, ṭawngkam chhe tak tak kan hmang a, tumah zah pahna nei loin tu pawh kan sêl hreh lo a, pastor leh ram hruaitute pawh kan zah zo ta lo. Aia upa pawh kan zah tawh lo. Hna thawk âiin social media-a thawk kan tam zâwk hialin a rinawm. Zahmawh sawina group-te siamin tenawm taka inbiakte kan inzirtir a, a taka bawhzui dân kan inzirtir bawk. A ṭhen taksa lang thui thei ang bera thlalâk pholan zirtir pâwl kan awm bawk. Kan thil tih dânte hi mi dangten an entawn zêl si. Thil târlan âwm leh âwm loh pawh kan hre tawh lo. Social media hmang hian thil ṭha lo tam tak kan inzirtir mêk zêl a lo ni. 

Tlipna: Sual haw lo ringtu kan tam chhan chu rinna kawnga kan inzirtirna ṭha lo tak vâng hi a ni. Ringtu ni si, ringtu nun dân tûr anga kan nun si loh avângin mi dangin an entawn a, ringtu ṭha lo kan tam phah ta a ni. Kan ni tin nunah hian mi dangte thil kan zirtir reng a lo ni. Ka nun a nia, ka duh duh dânin ka nung ang a tih ngawt theih loh. Thil ṭha i tih chuan i hnên aṭangin miin thil ṭha an zir ang a, thil ṭha lo i tih chuan thil ṭha lo an zir mai ang. Eng ang zirtirna nge i ram leh i hnam i pêk duh le?