Written by
P.C.Thangzikpuia
THIHNA CHHAN' LEH 'THIH CHHAN'
Mizo ṭawnga 'chhan' thumal kan neih hi postpositional noun ang deuha khawsa ṭhin a ni a, gerund emaw, verbal noun emaw a zui chawt ṭhin a ni. Chutianga gerund leh verbal noun a zuinaah chuan, a kawppui azirin a awmzia a inthlâk hlauh ṭhin a; hei hi kan bih chian loh avangin 'thih chhan' leh 'thihna chhan' hi ṭawngkam awmze inang reng emaw kan ti ṭhin niin a lang. Gerund leh 'chhan' hi an inkawp reng reng chuan 'object' an nei zel ṭhin a; verbal noun nena an inkawp erawh chuan thil tih leh thil thleng kha, a chhan leh vang awmtirtu an târ lang ve thung ṭhin a ni.
Entir nân, thil kan han sawi a, "Nang ka sawi chhan miah lo che a nia!" te kan ti ṭhin a. Hêngah hian gerund 'sàwi' leh 'chhan' inkawp, 'sawi chhan' hian lo tuartu (object) a nei tlat tih kan hmu ang. Chu chu kan mi biak, second person- 'che' hi a ni. Chu lo lehah chuan, "Ani ka rawn kal chhan lo; nangmah alawm ka rawn kal chhan," tihah te pawh hian, hmun hniha 'kal chhan' kan chelekte hian object an nei leh ve ve a. Chu chu, a chanchin kan sawi (third person), 'ani' tih leh kan mi biak (second person), 'nangmah' tih hi a ni leh a ni. Hetiang hian, gerund leh 'chhan' an inkawpnaah reng reng hi chuan thil tih tuartu (object) hi târ lan a ni ṭhin a ni.
Suffix 'na' hmanga verbal noun kan siam ang chi hi 'chhan' hian a zui erawh chuan object a nei ve lo a; thil tih kha a tihtirtu, chhan leh vang awmtirtu zâwk kha târ lan a ni ṭhin thung a ni. Entir nân, "Khatia ka sawina chhan kha chu, thu dik hria se ka duh vang a nih kha," tihah te hian, 'sawina chhan' hi chuan thil tih (thu sawi) hi eng vanga sawi nge a nih, a chhan leh vang awmtirtu, 'thu dik hriattir duh vang' a nih thu hi a rawn târ lang ve ta thung a ni. Chutiang bawkin, "Ka lo kalna chhan chu, chaw eia rawn sàwm che ka tum a," tihah te pawh hian, 'kalna chhan' hian thil tih (kal) hi a chhan leh vang awmtirtu, 'chaw eia sawm tum vang' a nih thu hi a rawn târ lang ve leh bawk a ni. Hetiang hian, 'chhan' hian verbal noun a zuinaah hi chuan thil tih tuartu (object) lam kha târ lan a ni ve tawh lo a; thil tih leh thil thleng ang chi kha, a chhan leh vang awmtirtu kha a rawn târ lang ta zâwk ṭhin a ni.
Hetiang hian, 'chhan' hian gerund leh verbal noun a kawp hian, a kawpa-te nen hian ṭawngkam awmze hrang daihin an phusa ṭhin a. Fam Lalzova hlaa, "Ka chan tâwk ('tawkah' ni lovin) ka lungawi lo, ka dam chhan ka luah zo si lo," tihah te hian, heta gerund 'dam' leh 'chhan' inkawpa gerund hi verbal noun-in lo thlâk ta mai ila, "Ka damna chhan ka luah zo si lo," tih a ni heh hawh mai ang a; a thu chheh kalhmang hian tin zawn (object) a neih khiau khiau laiin, 'damna' thlentirtu zâwk sawina ṭawngkam han zeh luh tâk daih mai hi chu, malkalh kalh sual laklawh ang maiin ṭawngkam inkalh kawkalh tak mai a ni ringawt dâwn a ni.
Hetianga 'dam chhan' leh 'damna chhan' hi ṭawngkam awmze inang reng reng lo an nih ang chiah hian, 'thih chhan' leh 'thihna chhan' pawh hi ṭawngkam awmze inang reng reng lo an ni ta chiah bawk a. Gerund 'thih' leh 'chhan' inkawp, 'thih chhan' hi chuan thil tih tuartu (object) kha a rawn sawi lang chat zel a; verbal noun 'thihna' leh 'chhan' inkawp, 'thihna chhan' tih erawh hi chuan thihna kha a thlentirtu, a chhan leh vang awmtirtu zâwk kha a rawn sawi lang ṭhin thung a ni. 'Dam chhan' kan neih ang bawkin 'thih chhan' pawh kan nei thei ang a; Krista chanchin ṭha hi damna chhan tlâk ... (khaih!) dam chhan tlâka kan ruat ang bawkin, thihna chhan tlâkah ... (awh khaih!) thih chhan tlâkah kan ruat bawk tur a ni ang.
He ṭawngkam awmze inang lo hi, an awmze inan lohzia hi bih chiang reng reng lovin, verbal noun 'thihna' leh 'chhan' inkawpna tur zâwk ṭawngkam ngei ngeiah pawh, gerund 'thih' leh 'chhan' inkawp hi kan chelek nawk nawk reng a. Ṭawngkam ṭhenkhatah dik ve awm ang taka a lan thuak avang mai hian, dik ve ta tak tak emaw tia tleipui ta mai mai kan tam niin a lang.
"Nang hi ka dam chhan i ni asin!" tihah te hian 'dam chhan' hi chuan object a nei tlat a, chu chu kan mi biak hi a ni a. 'Damna chhan' kan chelek erawh chuan, kan damna chhan chu kan damdawi ei kan ngeih vang te a ni daih thung ang. Heta 'dam chhan' leh 'damna chhan' awmzia a inan loh tluk chiah hian, Isua Krista 'thihna chhan' kha chu kraws-a an khen beh a, a nâka an chhun vang te kha a ni a; keini mihringte hi a rawn 'thih chhan' tak chu kan a ni thung a ni.
Verbal noun leh 'chhan' inkawpna tur ngei ngeiah pawh, gerund leh 'chhan' inkawp kan hman luih ṭhin hi ṭawngkam dik ni ta ngat sela emaw, ṭawngkam thuhmun reng ni ta ngat sela, "Kha pa kha mi sual a nih ka rin chhan chu, a hawiher kha a rinhlelhawm riau a," tiha 'rin chhan' kan chelekna ṭawngkam te hi ṭawngkam dik a la ni zel tur a ni ang a. Gerund 'rin' leh 'chhan' inkârah hian modifier (adverb) zep a, "Kha pa kha mi sual a nih ka rin tlat chhan chu ..." tia 'rin tlat chhan' tih ṭawngkam kan chelek te hi Mizo ṭawng dik leh mâm a la ni pha zel tur a ni ang. Mahse, henga gerund leh chhan inkawp, 'rin chhan' han phusa dun te, gerund leh 'chhan' inkâra adverb inzep, 'rin tlat chhan' han chetla tlâng te hi zawng, a soprano rual zinga Khumtira til pâwr âw làwi lo lang ve ang ruai mai chauha ṭial mawi lo a nih si hi! Hêngah pawh hian gerund ni lovin, verbal noun zâwk hi kan thawlh chuan, Sailo chhuatpui tah ang khung mai a ni thung si ang.
Hetianga a chhan leh vang awmtirtu târ lanna tur ṭawngkam ni si a, object phûttu zâwk ṭawngkam, gerund leh 'chhan' inkawp kan chelek tlat mai chhan ... (awh khaih!) maina chhan hi chu, ṭawngkam ṭhenkhatah dik ang taka a lan thawi thuak ṭhin avanga, grammar lam aṭanga bih chiang si lova, dik emaw kan lo tih palh tâk mai mai vang a ni ber awm e.
Tute mah hian natna chi hrang hrang - cancer, malaria, pum nâ-te hi chu 'thih chhan' tlâka an ruat duh hi a rinawm chiah loh a, an 'thih chhan' duh pawhin a rinawm loh. Amaherawhchu, 'thih chhan' tlâkah ruat lo mah sela, mi tam tak 'thihna chhan' hi chu, hêng natna hrang hrang an tawrh vang hi a ni ṭhin thung a ni. Tichuan, mitthi hming kan târ chhuahnaah te hian, 'thih chhan' kan târ a nih chuan, mitthi-ina 'thih chhan' tlâk hiala a ngaih, a thih chilh tâk thil (object) kan sawi lanna a ni ta ṭhin a. 'Thihna chhan' tih a nih erawh chuan, thihna thlentirtu, mitthi nunna lâksaktu thil kan sawina a ni ve thung a; a thihna chhan chu - cancer emaw, accident emaw pawh a ni thei ta a ni.
Mizo ṭawngah hian ṭawngkam inhnaih tak, awmze thuhmun emaw tih mai tur; mahse, kan thu sawi hawi zawng azira ṭawngkam chelek tur dik zâwk awm tlat si hi a awm ve a. Heng hi ziaka kan târ lan chinah meuh te hi chuan, "Miin an hre thiam tho," tia ngaihsam pawlawh mai mai hi a hun tawh lo a. Ṭhangtharten mahni hnam ṭawng ngaih sân nachang hria a, a dik ber zel an rawn zawn ṭan mêk tawhnaah hian, a dik zâwk chelek tur awmah na na na hi chuan kan ṭhalaite hi, grammar aṭang pawha bih chian dâwl ngei zel hi i lo chhawp chhuahsak hrâm hrâm zel teh ang u.