Written by
Upa R.Lianchhawna
BCM Sethlun, Lunglei

MIZORAMA KRISMAS HMANNA HMASA

Vanglaini ni 20.12.2018 (Ningani) chhuakah khan Mizo­rama Krismas hmasa ber tih thu ngaihnawm takin a lo lang a. Mizorama Chanchin Ṭha a lo thlen a, a darh zau zel dan leh Krismas hmasa ber hmanna hun leh hmun hriat dan inang lo chanchinbu-ah a lo lang ṭhin a. Chiang zawka kan hriat a, kan chhut dik theihna a nih beiseiin Mizorama Krismas hmanna hmasa leh hmunte heti hian ilo thlir ho teh ang. 

1. Tuikawi : Kum 1871 a lo her chhuak a, British Sawrkar a Sipai Officer, Kristian tha tak hre Tote hnena chanchin tha hril darh ngai pawimawh, Thomas Herbert Lewin (TH Lewin), Mizovin Thangliana kan tih chuan a nupui Mizo, Dari (Darhmelthai) leh Rorthangpuia Thangluah, Belkhai Lal leh a khua leh tui ṭhenkhat te nen Tlabung bul, lawnglenga nikhat kal, Belkhai khua aṭanga mel 6, Tuikawi an tih ṭiaupho zau takah Krismas ni 25.12.1871 chu hmang hovin an lawm a. 

TH Lewin hian Hindi, Bengali leh Mizo ṭawngin thu ka sawi thei a ti. Sap ho tih dan angin Krismas an hmannaah hian Bible chhiara hla sakna leh ṭawngṭaina an nei a. TH Lewin (Thangliana) an Lal Isua pian thu hi ngaihnawm takin a sawi a ni. Hei hi tuilet hnua Mizoram (Lushai Hills) a Krismas hmanna hmasa ber a ni. Belkhai Lal Rothangpuia Thangluah leh a hote hi hriat theih chinah mizofate zinga Lal Isua Chanchin Ṭha benga hre hmasa berte chu an ni. (Hetih lai hian Mizo zingah Kristian an la awm lo). 

2. Krismas hman lehna Sethlun: Rev Zathanga kum 1902 a Pukpui Lalin Pukpui khuaa ringtu hmasa chhungkaw pasarih (7) hnawhchhuah te, sawrkar phalna a, Sethluna ni 8.5.1902 a chhawlbuk saa Zoram Biakin hmasa ber saa luahtute zinga tel ve ngei 1904 a khawmpui hmasa ber Sethlun a neih ṭuma Tirhkoh atana thla khata lawmman Rs 5/- pek tura lak, a hnu a Pastor atana nemnghah tak chuan, ala damṭhat lai ngeia a ṭawngkama a sawi leh a record neih aṭanga ziak dan chu hetiang a ni. 

Kum 1902 a lo nihin Pukpuia ringtu hmasa chhungkua pasarih (7) te Pukpui Lalin a hnawh chhuah­te chu Sawrkar phalnain ni 8.5.1902 ah Sethlun luah ṭanin chhawlbuk ina awmin, mahni inpui puah hmasa lovin murapin Biakin sak a ni a. Sak peih a nih hnuah a hawnna te neiin inkhawmna te neih nghal a ni. Hemi kuma buh thar aṭangin chhungkaw tinin sawma pakhat pe ṭheuhin Biak In chhung pulpit bula a dahna tur zemkualah chhun khawm a ni a, Jiang thlengin chhun khawm a ni. Hei hi Mizorama kohhran huanga Sawma pakhat chhungkhawmna hmasa ber a ni. 

Kum a lo tawp dawn a, Krismas ni, ni 25.12.1902 chu kohhran ten Biak Inah Krismas hlim taka hman a ni a. Inkhawm banah Zothanga te inah Zochhang ruai nen hun hman zui a ni a, hlim takin Krismas chu hman a ni. (Tuikawia Krismas hmannaah khan Mizo Kristian an la awm lova kum 1902 a Sethluna Krismas hman erawh chu Mizo chhungkua pasarih Biakin nei a, Biakin ngeia Mizoram chhunga Krismas hmanna hmasa ber kohhranin a hmanna chu a ni.) 

Kum 1903 March ni 8 a chhim lama awm tura Pu Buanga leh Sap Upa te Tlabung an lo thlen khan Sethluna Kohhranten Tv Thankunga (a hnua Pastor ni ta) hova lo hmuakin Lunglei thlengin an thuam a thlawnin an phurh sak a. Ni 13.3.1903 ah Lunglei an thleng a, ni 14.3.1903 an chawl a, ni 15.3.1903 ah Pu Buanga leh sap Upa te chuan Sethlun Kohhran an tlawh nghal a, an lo lawm thiam hle a, nuho te'n an kalna turah an puante an phah a, hlim takin an inpawl hova. A hnuah Missionary te chu Serkawnah awm hmun khuarin Sethlun Kohhran te chu an enkawl nghal zel a. Kum 1903 krismas pawh Missionary te nen hlim takin an hmang a, hei hi Sethluna Krismas vawihnih hmanna a ni. 

3. Zosap Veng (Mission Veng), Aizawl Krismas hmanna: Vanglaini 20.12.2018 (Ningani) chhuakah khan Upa Hniarkunga khan “Krismas hmasa ber 1903’ tih thu hetiang hian a ziak a. 

Aizawl Zosap Veng (Mission Veng Aizawl) Dt 25.12.1903 khan Krismas hmasa ber a lo awm a, Sap ho chu mipa pali (4) leh hmeichia pathum (3) chauh an ni. Chumi ni atan chuan Zosap (Missionary)) leh sawrkar Sapin thawhlawm an siam a, chu chuan sebawng leh vawk an lei a. Serthur leh fu te nen, chumi kum chuan pisa an khar a, awm ni an kham. Zosap pawhin an sikul ṭan hunin inkhawmna an nei. Isua pian chanchin leh hrilhlawkna an sawi. Sapho hlira inkhawm pawh a awm. Tlai lamah Mizo hmeichhia leh mipaten ruai an ṭheh. 

Pu Thanglula’n (Pu Sangliana Headmaster pa) in Kristian tlangaubu-a a ziak angin Lunglei lamah pawh kum 1912 aṭang khan Krismas hi an hmang ṭan. Lunglei lamah chuan Aizawl lam tih dan angin Dahrawk Suaka, Durtlang lal hovin kum 1912 ah Krismas an hmang ṭan ve chauh a ni. 

Mizoram Kristianna lo in ṭan chhoh leh lo darh zau zel dan thu a, hun leh hmun hmasa hman dan a hriat dan inang lo awm thei a nih avangin, a nihna tak kan chhui thiam tlanna tur a nih beiseiin ka han ziak ve a ni a. Eng emaw ti tala Zoram Kristianten kan ṭangkaipui ngei ka beisei. 

Source:-
1.    Zofate chanchin tha rawn thlentu PL Lianzuala  
2.    Rothangpuia, Thangliana, Darhmelthai RK Lalhluna  
3.    Mizo Kohhran chanchin, Rev Saiaithanga  
4.    Tlabung Centenary Souvenir  
5.    The First Church Centenary, Sethlun Souvenir