Written by
Prof. H.Lalramnghinglova

World Environment Day, June 5, 2019

World Environment Day (Wed) hi 1974 aṭangin khawvel ram 143-in kum tinin June 5-ah an hmang ṭhin a. Sorkar, NGOs leh celebrities te pawn an lawm ṭhin a ni. MZU Environmental Science Department pawhin 2003 aṭangin kum tin thing phun leh seminar te buatsaihin an hmang ve ṭhin a ni. 

Nikum 2018 World Environment Day thupui kha, “Beat Plastic Pollution” tih a ni a, India chu a thlengtu ram a ni. Kumin 2019 thupui chu, “Beat Air Pollution” tih a ni a, a thlengtu ram chu China a ni. Plastic-in a huamte chu, plastic bottles leh bawm te, nylon (ha nawhna, len adt.), bazar-na plastic bag te, chaw ei thleng leh no te, bur chhin ilo te, thil tuamna sarang chi hrang hrang te; car bumper te, tui (PVC) pipe te, tarmit darthlalang te, traffic lights te, computer, keyboard, printers - Sony, Hitachi, Panasonic, plastic chairs, table adt. a ni. 

AMC-in plastics chhah zawng micron 50 chin hnuai lam hman a khap a, chu chu 0.05 millimetre (mm chanve) aia pan chu hman loh ni se, a tihna a ni. Sarang pan chi leh dawr hrang hranga polythene bag pan chi adt. a huam ang. Plastic micron 50 chung lam chu sawngbawl (re-cycled) theiha ngaih a ni. 

Plastic vawi khat hmana paih leh mai chi hi ‘single use plastic’ an ti. Kum tin matric ton nuai 300 chuang fe zingah a zahve (50%) chu single use plastic a ni. Chungte chu dawra thil lei khaina bag te, tui bottle te, thil funna te, thingpui/ coffee no te, fawh dawt (straw) te, ha nawhna adt. a ni a. Kan nitin mamawh thil ṭangkai tak mai hi, vawikhat hman hnua kan paih leh si hian lei, tui leh boruak a tibawlhhlawh nasa si a ni. Plastic ṭawihral turin a tlem berah kum 50-250 chuang a duh a. Lei leh tui leh boruak a bakah mihring leh nung chi (biodiversity) hriselna leh hausakna chenin a khawih pawi thei a ni. 

Thil pawimawh hmasa ber chu, kan hman tlem tial tial hi a ni. Chutih rualin, hman tur ṭha dang chhawp chhuah a ngai a. Hman nawn theih loh plastics chu ‘sawngbawl’ (re-cycle) a ngai. Mahni in chhungah ṭheuh pawh ṭan kan lak a ngai dawn a ni. 
1.    Nu ber emaw, pa ber emaw, midang pawh, bazara kal ṭhinte’n puan bag emaw lehkha khawng bag emaw ken ṭhin ni se. 
2.    Restaurant tam takah tui chhawp nan ‘botol glass’ an hmang tawh a. Mizoram sorkar pawhin hman a tum a, Restaurant changkang deuhah chuan hman tan ve nise. 
3.    Naupang lawm (toys) chi ho hi plastics-a siam deuh vek an ni. Hemi aiah hian thing emaw, thildanga siam lei in tihhmuh ni ta se. 
4.    Plastic paih hi a tam ber chu lui-ah leh tuipuiah a in hnawh khawm a, sava leh sangha-te pawhin an ei a, an thih phah ṭhin. 
5.    Inah leh restaurant-ah thil fun nan Hnahthial emaw, Changel hnah emaw hi hmang uar ta ila. Zoram khaw fai ber Biate-ah chuan kuva hi hnahin an khawr a, intihhmuh atan a ṭha khawp mai. 

Kumin thupui ‘beat air pollution’: Sawi tawh angin kumin 2019 Wed thupui chu ‘beat air pollution’ tih a ni a. New Delhi-a pollution sang ber chu ‘air pollution’ (boruak bawlhhlawh) hi a ni a, an buai phah hle. Mizoramah pawh boruak hi a bawlhhlawh chho ve telh telh a ni. Boruak tibawlhhlawhtute chu, carbon monoxide, sulphur dioxide, nitrogen oxide, carbon dioxide, hydrocarbons, ozone, zinc, lead; lungalhthei khu, thil siamna industry, thlawhtheihna, motor, thing tuah, bawlhhlawh hal, lo hal, vaivut, workshop, meizial khu, global warming & climate change adt. a ni. Hengte hian in leh lo, bungrua, lungphun, thlai, ran leh mihring hrisellohna chi hrang hrang - chuap cancer, thawhah, hrawkna, vun, mit, luhai thlengin a khawih pawi thei a ni. Kum 1984-a Bhopal gas leak vanga chhiatna thlengah pawh mi 12000 lai an thi a ni. 

Mizorama air pollution hi State Pollution Control Board (APCB) leh MZU Environmental Science Department te chuan research te beiin, an chik ve reng a. Mizorama boruak tibawlhhlawhtu lar zualte chu, lo hal, thingtuah, vaivut khu, motor khu, bawlhhlawh (garbage) hal, kawngkam workshops te a nia. Industry lian tham a la awm loh avangin a la ziaawm zawmah a. Mahse, SPCB thla tin result enin, Aizawl boruak tehna phei chu a sang chho deuh zel a ni. Boruak bawlhhlawh zual zel tur lakah hian tun aṭangin kan inven lawk a ngai. Kan inven lawk nana pawimawh ṭhenkhat chu: 
1.    Air pollution lo chhuahna hmunhma leh a dang eng pawh The Air (Prevention and Control of Pollution) Act, 1981 dan angin vilvalh a ngai a. 
2.    Motor venna dan The Motor Vehicles Act 1988, The Central Motor Vehicles Rules, 1999 leh, New Motor Vehicle Act India 2018 hman ṭangkai/ lek kawh a ngai. 
3.    Industry hmunpui ‘Zoning’ siam ngei a ṭul. Kawng kama motor worshop zawng zawng hi chutah chuan sawn vek dan awm bawk se. 
6.    Kan zavaia tih theih pawimawh ber chu, ‘thing phun uar’ hi a ni. Development work-ah thing pakhat kih dawn chuan, thing 5 tal phun zel ni se. 
7.    Kawng kama thing phun en chhinnaah chuan vaivut (dust particles) hi theihai, herhse, midum pangpar leh hling pangpar (lantana camara) te hian an hip chak bik a ni. 

Prof. H.Lalramnghinglova