Written by
Lalbiaktluanga
Lehkhabu thlirna "Khuarei sulhnu"
Rambuai hmaa a nupui neih zana a in lengte a chhawn dan aṭanga mi tak taka ka ngaih Pu Bualhranga lehkhabu Khuarei Sulhnu a tlangzarh ni 12.12.20 khan ka dawng ve na a, lehkhabu pahnih buaipui lai ka neih avangin ka chhiar mai hman lo va. February 12, 2021 khan ka chhiar chhuak hram a. Mi tak tak zinga ka chhiar Pu PL Liandinga thlirna, Vanglaini 13.2.2021a lo chhuak chuan a bu thlirna ziak ve turin min nawr a. Mithiamte angin ziak thiam lo mah ila, ka inthlahrung lo mai ang.
He lehkhabu hi phek 897 laia chhah a nih avangin chhiar a tlo hle a. Tunlai Mizoṭawnga Lehkhabu chhuakah chuan a chhah ber a nih loh pawhin chhah ber pawl chu a ni hrim hrim. Amah hi 12.1.1937-a piang, kum 84 laia upa a lo ni tawh bawk a, a mitte pawh a lo chak lo ve tawh bawk nen, rin ai takin chhut sual a tlem niin ka hria. Kan hotupa, Arakan thlenga ka zui Pu Laldenga khan lehkhabu te reuh te, mahse ṭha zet si 'Mizoram Marches Towards Freedom' phek 56-a chhah a ziak a, ama kum 50-na kum 2011-ah chhuah a ni a. Hetiang phek tlem te te chu chhut sual awm lo; sawiselboa chhuah awm tak, mahse ka rin aiin chhut sual a tam a. English Dictionary bu liana awm lote a awm a. Heng hi chu computer-a chhutu leh proof reading titute thiam loh vah ka dah.
Khuarei Sulhnu hi ngaihruatna leh sungtuahna mai ni lo, a ziaktu hian ama chanchin leh a tawnhriat ngei a ziahna a nih avangin a ngaihnawm a, a rintlak. Mizo chanchina thil pawimawh, ṭhangtharte tana zir ngial ngai hlir min hlui a. A hlu. Mizo hnam a din chhung chuan a bo tawh tur a ni lo. Autobiography a nih ang ngeia ama inpuanna leh a thiltih tarlante hian Pathian ṭih mi, ram hmangaihtu, Sapin Patriot an tih, ram tana ṭha tur a nih dawn phawt chuan a sum leh tha ui miah lo, a nunna pawh hlan phal a nihzia a pholang a. Pu Vanlalngaia chungchang a sawinaa ama ṭawngkam takin HERO mai ni lovin STATESMAN leh PATRIOT a ni. Mizoramin hetiang mihring kan nei hi kan nihlawh a, kan Pathian pawh hian hetiang mibik hi a siam tam lo.
Ka ngaihdan chuan he lehkhabuin sawisel a kaina lai ber chu thil thlengte kha a thlen hun indawt (chronological order) ni lova ziah hi a ni a. Hei hian hriat a tihar. Chu bakah thil pakhat sawi nawn ang chi hi a tam deuh hlek a, chu chuan a bu hi a tisei belhchhah ni pawhin a lang. Entirnan PIL chungchang zawng hi hmun khatah ziak ni se, Supreme Court-a thehluh copy kha chu tun ang hian Appendix-ah awm mai se, hriat a awlsam sawtin ka ring. A dang lehah chuan a bu chhung thu chheh dan, a ziah dan kalhmangah hian thupui te (sub-heading) awm lova thui tak tak ziah hian lehkhachhiar taima lote a hnar deuh thei a, an chhiar peih loh phah ang tih a hlauhawm.
A bu ziaktu hi Pathian ṭih mi, mi inphal tih a lanna langsar hmasa ber chu Durtlang Presbyterian Hospital Chapel sak nana cheng nuai 47.40 ngawt a pe tawp kha a ni. Cheng nuaih khat hi a tam viau asin! Aizawlah hian ani aia hausa pawh an tam mai. Mahse heti zat hi damdawi in tan an pe lo. He lehkhabu hi cheng tam tak senga chhut a ni a. A tlangzarh nia kalho zawng a thlawna min sem mah kha engtia tih thu loh, sum lama harsa ve deuh si, chhiar ve duhte pek ngawt a ngah a, bu 200 lai an sem a ni awm e. Bu 200 chu an zawrhna rate-in cheng nuai khat lai man zu nia! Lehkhabu ziaktu dang hetiang tithei an awm ka hre rih lo.
A thiltih zinga sum hrawm na bera ka rin chu Rev. Dr. Zairema nen Supreme Court-a PIL an thehluh kha a ni. Delhi vawi khat zin pawh keini ang rual tan chuan a sak ṭalh mai a. A kawppui Rev. Dr. Zairema lah kha Pastor pension a ni a, sum lamah chuan a ropui viau lo tih a lang reng a. Court lama senso ngai zawng zawng kha amah Pu Buala tum vek a ni dawn tih chu a lang reng mai. Cheng nuai sawm tam bakah hun leh tha an va seng hnem em! A tawp lamah phei chuan senso tihtlem nan amahin Supreme Court hearing kha a hmachhawn ṭhin. Heng zawng zawngin min hrilh tel chu an nupuite ve ve Pathian thu ang thlapa an pasaltea an intukluh pumhlum kha a ni. A nupui Pi Thanmawii leh Pu Zairema nupui Pi Thangdailovi te kha ka tehkhin ber chu kan pu Abrahama nupuia Sari kha a ni. Hlawkna awm miah lo tur tih hre rengin an pasalte tih chu ihe lovin an pawm thlap. Nu tam tak chuan rethei bakberh deuhte ral nan an pasalte'n cheng zali zanga an hmang pawh an melh rum thei viau awm a nia!
PIL-ah bawk hian a ziak leh ziak inkara ka hmuh chu American-ho thukhawchang, sumin thil a tihtheihzia sawi nana almighty dollar an hman hi a ni. Anni khuan, "Dollar-in engkim a lei thei, chhandamna tih loh chu, khawiah pawh min thlen thei, vanramah tih loh chuan," an ti a. An chéng ve - dollar khu an hmang ṭangkai nangiang reng a ni. A Delhi cham chhung khan dan lama mithiamho, CBI Senior Officer pension te leh Press mite nen an inkawm tam a. Chuta fiamthu titaka an sawi ṭhin he buin min hrilh chu, "Justice in India is a scarce commodity," tih hi. He thu hi phek 481 i chhiar mai pawhin i hmu chiang viau ang. Central 6th Pay Commission Recommendation kha a nih ang angin Mizoramin ni 1.1.2006 aṭangin kan hmang ṭan ve a. Sawrkar hna aṭangin ni 31.1.2008-ah ka pension a. Chuti chung chuan dan hluiin ṭhiante pension aia tlemin min pension-tir a. Ukil ruaia cheng sang tam leh hun leh tha ka sen hnuah, kum eng emaw zat a ral hnuah ṭhiante hmuh ang ka hmu ve hram. Justice in India is a scarce commodity, so is in Mizoram. He ramah hian rorelna dik hi thil manto leh vang tak zawng a lo ni ngei mai.
Amahin a sawi pawh ni hran lo, he lehkhabu aṭanga Pu Bualhranga ropuizia lo lang chu Pu Laldenga khan MNF White Paper-a a tarlan angin Pu Bualhranga a tih hmingchhiat nen chuti takin a beilet nasa lo. Ram buai tirha MNF-in Lunglei Treasury pawisa an man vek thu a ziak na a, Pu Denga'n Treasury sum a lak zat a ziak lo. Cheng nuai nga chauh a lak bàn thu erawh tlang takin a ziak. Tuma banpui lohva a sum lak tamzia figure chiang taka ziaha han vawm zui a rem viau nain chutiangin a ti lo.
White Paper kha ka hmu ve phak lo va, a awm tih zawng ka hre ve pha. President thingpui ruai pawh kha ka kil pha ve lo. Hmanni lawkah a Xerox copy ka dawng ve nawlh a. Mak ka tih em em chu khatiang sawrkar lehkha pawimawh thudik puanchhuahna chhut sual a tam em em kha a ni. Hmun ṭhenkhat lai phei chu a awmzia hriat hleihtheih loh khawpin a sual nasa. Kha White Paper kha, 'Political propaganda emaw, pamphlet emaw, mimal emaw, pawl emaw sawichhiatna emaw, fak mawina emaw a ni lo va. Ram chhung mipuite'n thudik tak an hriat theihna tura Sawrkar Thupuan a ni,' tia hrilhfiah a ni a. Chutiang ni si a ziaktute kha an fimkhur lo ka ti deuh. Pu Denga leh a lamṭangte tihmingchhetua ka ngaih thu belhchian dawl lo awm ṭeuh awmin a chhuidawn theih.
Entirnan April 4, 1971 Cabinet Meeting neihna hmun kha Pu Lalkhawliana in nia tarlan a ni a. A hma daih kum chanve aia hma tawhah khan Tv. Zohmangaiha (tunah IRS retired), a Dy. Secretary chu Mizo Evengelical Committee-ah Secretary hna a zawm avangin a hmun ruakah kei min dah a. Pu Zohmangaiha hmun ruak ka awh aṭang khan Pu C.Lalkhawliana chhungkuaah ka awm ṭan tihna a nih chu. Khami tuk khan khua a dur hle a. India enthlatu thlawhna kan camp chung zawna vawi thum ngawt lo thlawk pawh ka mitthlaah a la cham reng. Thupek hmuh veleha chhuak nghal mai thei turin ka thawmhnaw leh buhfai pawh ka rawksai chhungah ka khung diam. Kan inah khan Cabinet Meeting an nei lo tih ka hria. Pi Rebeki, kan Vice President Pu S.Lianzuala nupui chuan Cabinet Meeting chu an inah an nei tih a lehkhabu, Ram leh hnam tana tuarna, Second Edition phek 191 mawngah chiang takin a ziak. Hei ringawt pawh hian MNF White Paper-a inziak tam zawk hi min rinhlelhtir. Pu Bualhranga leh a ṭhiante an puhnate hi ka hriat ve phak loh deuh hlir a ni. Sawi tawh angin Khuarei Sulhnu hi 14.12.2020-a tlangzarh a ni a. Pi Rebekin White Paper a hmuh pawh kha mi tho kha a nih ka ring. A lehkhabu Ram leh hnam tana tuarna chu Second Edition pawh kum 2016 daih tawh kha a ni.
Bhutan dinhmun Protectorate state min zawrh lai khan chu dinhmun anga inbiakrem mai duhtute kha hnam phatsan ang hiala puh lo ni tawh mah se, tuma inhrilh nawn ngai lova kan hriat tlan erawh chu kum 1986 June ni 30-ah India Sawrkar nen Inremna Thuthlung kan ziak a, vawiin ni thlengin Inremna Thuthlung hlawhtling ber, state ralmuang ber kan la ni ta hi a ni. A! Independence suala zan khat pawh rammu ve lo, vangvat vawi khat pawh kai lo, zan khat pawh kal tlaivar ve lo, tui kawng thleng pawh dai ve lo, vaihmite pakhat pawhin a seh ve loh, an in pakhat pawh hal ve loh, an hmeichhiate pakhat pawh pawngsual ve loh Arunachal Pradesh te, Meghalaya te, Manipur te, Tripura te nen India ram state pakhat kan ni tlang ta dal dal a nih hi. Nunna hi a hlu, remna hi a hlu, a man chhiarsen a ni lo.
Engpawhnise, he lehkhabu hian nunna leh theihna zawng zawng thâpa zalenna kan sual lai chanchina ka hriat ve phak loh thil tam tak min hlui a. Supreme Court leh PIL kalhmang pawh thui tak min kawhhmuh. Sum thiltihtheihzia leh mite'n sum an hman ṭangkaiziate pawh ka mitthla thiam tain ka hria. Zoram tan rohlu a tling a. Ram hruaitu-ah Pu Buala te ang hi Cabinet Minister daih tal neih hun kan la nei em ang chu maw!
Lalbiaktluanga