Written by
C.Lalhmachhuana
Panaji aṭanga kan zir tur thenkhat
Aizawl Municipal Corporation (AMC) leh Mizoram Journalists' Association hruaitute duhsakna dawngin tunhnai khan Goa khawpui Panaji (Panjim tia hriat bawk) chu tlawhin plastic khapna an kalpui dan leh bawlhhlawh an sawngbawl dan te kan en/ zir a, ka hlawkpui hle mai. Ka zinna aṭanga Mizoram leh Aizawl khawpuiin kan zir tur nia ka hriat tlema zawng kan tarlang ve ang e.
1. Plastic khapna mipuiin an zawm- Panaji-ah hian nikum 2018 aṭang khan plastic hmanrua (Mizoramah polythene kan tih ang) micron 50 chin hnuailam chu hman an khap a, khapna hi Corporation of the City of Panaji (kan AMC ang hi) in an chhuah a, mipuiin an zawm ṭha hle. Dawrah pawh an zawrh loh bakah mipui pawhin an hmang lo a, a thlakna atan bag ṭawih thei chi hman a ni. Corporation of the City of Panaji Commissioner Shasank Mani Tripathi IAS chuan plastic khap hi dawrkaite pawhin an zawm ṭha hle tih sawiin zuar lui man an awm chuan a ṭumkhatna atan Rs. 5000 chawitir an ni a, man nawn leh an nih chuan an sumdawn phalna (trade license) an tihtawp sak ṭhin tih a sawi. Plastic micron 50 chunglam chu hman nawn leh tura sawngbawl a awlsam avangin an khap ve lo tih a sawi bawk.
Plastic hi ṭawih ral tur chuan kum nuai engemaw zat a ngai a, hriselna atana a ṭhat loh bakah kan rama leimin siamtu zinga mi a ni a, kan luidung ti bawlhhlawhtu a nih bawk avangin Aizawl Municipal Corporation pawhin August ni 1, 2019 aṭang hian Aizawl khawpui chhungah micron 50 chin plastic hi khap an tum a. AMC khapna tur hi mipuiten kan zawm ṭhat chuan a hlawkna teltu tur kan ni dawn a, platic/ polythene hi thil ṭangkai tak ni mah se a ṭhatlohna lam hi a len em avangin khawpui dangah pawh an tih theih hi keini pawhin khap/ hmang lo ve ngei ila a duhawm hle mai.
2. Bawlhhlawh sawngbawl - Panaji-ah hian awmze nei takin bawlhhlawh sawngbawl a ni a, ṭawihral thei chi leh ṭawih ral thei lo chi te hi thliar hrangin sum lakluhna ṭha takah hman a ni. Bawlhhlawh bawm hi chhung tinin chi hnih a, a hring leh a dum an nei a, a hringah a ṭawih thei an paih a, a dumah ṭawih thei lo an paih a. Bawlhhlawh lakhawmtu an awm a, a bawm dik lo a paih emaw thliar hrang lo emaw chu an laksak duh lo a, chuvang chuan chhung tinin bawlhhlawh hi ṭha taka thliar hrangin an paih ṭhin a ni.
Bawlhhlawh ṭawih thei chi hi thawktuten nitin an khawn a, a ṭawih thei lo hi kar khatah ṭum hnih Thawhṭanni leh Ningani-ah an khawn ṭhin a ni. Bawlhhlawhte hi a sawngbawlna hmunah uluk zawkin an lo thlir hrang leh a, a ṭawih thei chi hi leiṭha atan siamin loneitute hnenah an hralh leh ṭhin a ni. Khawlaia thing hnah tla leh bawlhhlawh ṭawih thei chite pawh up ṭawihin leiṭha siam nan an hmang a ni. Bawlhhlawh ṭawih thei lote pawh hi plastic, bottle, puan leh chi hrang hrangin an thliar hrang leh a, an lilam (auction) ṭhin. Hemi aṭang hian kum khatah nuai 30-40 inkar an hmulet leh ṭhin a, hman nawn theih loh chi pawh, hal theih chi te chu cement factory-ah an hralh a, damdawi leh mihring taksa them te erawh chu a halna hmun bika siam (incinerator) ah an halral leh ṭhin a ni. Panaji-ah hian bawlhhlawh paihna senso (garbage tax) atan hian chhungkaw tinin kum khatah Rs. 500 an pe a, hotel leh restaurant te chu an bawlhhlawh neih zat a zirin an chawi hi a inang lo a, bawlhhlawh paih man hi ennawn a, tihsan tum mek a ni. Kum 2015 khan Shimla kan kal ṭumin an bawlhhlawh sawngbawlna hmun hi kan tlawh tawh bawk a, Shimla Municipal Corporation pawh hian bawlhhlawh thliar hran hna hi ṭha taka thawkin sum lakluhna ṭha tak an nei tawh bawk a ni.
Aizawlah pawh bawlhhlawh hi thliarhran tum a ni a, veng ṭhenkhatah enchhin a ni tawh. Mahse tuna kan harsatna nia lang hi chu a paihna hmun a ni. Aizawl khawpui bawlhhlawh paihna thar hi a siamtuten an la peih chiah lo a, June thla tawp hi chuan hman theihin an peih dawn niin an sawi a, an peih hunah chuan sawrkarin bawlhhlawh bawm min pekah hian kan paih a, kan bawlhhlawh te pawh kan thliarhran a ṭul tawh dawn a. Hemi hun a thlen a, kan bawlhhlawhte paih mai mai lova suma kan chantir theih hun a nghahhlelhawm hle mai.
3. Traffic dan an zawm - Panaji-ah hian mihring 40,000 vel chauh an cheng a, mah se khualzin an ngah ṭhin em avang leh hmundang aṭanga hnathawk an awm tam avangin khawpuia cheng let engemaw zatin an chamchilh reng a. An khawpui kawng hi a zau lem lo a, lirthei a tam em em chungin traffic jam a awm ve lem lo hi an awhawm khawp mai. Traffic a jam loh chhan ber hi an thuawih vang a ni. Panaji-ah hian zan 3 chauh kan riak chungin India ram khawpui dangte angin Traffic duty an awm ve lo a, kan cham chhung hian Traffic Police 3/4 vel chiah ka hmu. An kawngpui hi one way deuh vek a ni a, hei hian traffic jam chu a tihnep phah niin a lang a, hei hi thuhran nise a hmun lovah lirthei an dah 'park' loh vangin a jam lo niin a lang a. Driver te an hawihhawm a, midang an ngaichang thiam bawk hi an entawn tlak hle. Panaji hi Aizawl nen a inan em emna chu two wheeler an uar hi a ni. Kawngpuia lirthei tlan 10 zinga 6 vel chu two wheeler an ni hial awm e.
4. Mizo thawk an tam - Goa hi India ram state zingah chuan Mizo hnahthlak hnathawk awm tam berna zinga mi a ni hial awm e. Mizo hnathawkte hi a tlangpuiin intihhlimna leh spa hmuna thawkte an ni a, tunah hian mi 1000 vel hnathawk an awm nia hriat a ni. Hna an thawk nasa a, ṭhenkhat chu tlaivar ṭhak ṭhaka thawkte an nih avangin hei zat Mizo hi awm mah se inhmuhkhawm an harsat hle. A tlangpuiin hnathawkte hian thla khatah Rs. 15,000 vel an hlawh tlangpui a, hei bakah hian an thawh ṭhat dan a zirin 'bonus' pawh an dawng ṭhin. Kan cham chhung reilote-ah pawh hian Mizo nula engemaw zat kan hmu a ni. Panaji a plastic khapna hi mipui chuan an zawm ṭha hle a, an harsatna ber chu khualzinte an ni. Dawr hrang hrangah ei tur nepnawi leh sweet te pawh engemaw zat an zuar a, sweet eina kawr hi a leituten dawrah an paih (pek let) zel loh pawhin an ak ṭha a, a paihna hmunah an paih leh mai ṭhin.
AMC hian kan hma lawkah plastic khapna leh bawlhhlawh thliarhran a kalpui dawn a, mipuite pawh kan lo inbuatsaih lawk a ṭha hle mai. India rama ziak leh chhiar thiam tamna state, society inpawh, Kristian ramah hian Panaji aiin plastic khapna hi a hlawhtling thei zawk a. Chumi atan chuan mitinin tih theih kan nei a, chu chu 'thu awih' a ni. Midang kuta dah mai lovin Aizawl khawpui faina leh changkanna atan hian mawhphurhna kan nei vek a ni tih i hre thar leh ang u.
C.Lalhmachhuana