Written by
Kima Khiangte
USA
RAM 3 POLITICS
USA
Kum 2016-ah let daihin Pu Trump-a chanchin tlem han sawi ila. Inthlan kum a ni a, Pu Trump-a chuan chuh ve a tum tih a tlang thang nasa a. Mahse mi tlem te chauhvin a chuh tak tak an ring a, a chuh ve ta tak tak ta a. Mi tam takin, "Engmah a ni chuang lo ang," an ti a, a ni chho ta viau va. Mite chuan, “An party a chuh tur dang te lakah chuan engmah a ni tak tak pha lo vang,” an ti leh a, mahse a ni chho ta zel a. “Republican party candidate em chu a tling pha chuang lo vang,” an ti leh a, a tling chho leh ta hial a.
“Inthlanpuiah em chuan a chak chuang lo vang,” an ti leh a, a chak leh ta zel a ni. Mi tam zawkina an vote Hilllary Clinton chu mak takin a khing thla der mai a. Mak ti ber zingah kei pawh ka tel. Pu Trump-a lo din chhuah dan hi mak ka ti a, Pathian remruat a nih ngawt loh chuan a chhan hriat a har tak zet zet a ni. USA-ah chuan party-a in-register hi Republican aiin Democrats hian an ngah zawk fe a. Chung ho zawng zawng chuan Pu Trump-a an do va. Tin, news media leh social media neitu lian zawng zawng hian an do bawk a, chanchinbu zawng zawng deuh thawin an do va. Chu mai piah lamah, ‘buh seng huna tlamem rawn phur ve ngawt chu’ tiin Republican-a mi lian leh party-a akul atai a lo ṭang tawh zawng zawngin an do bawk a ni.
Chu mai a ni lo, mingo lam a side avangin midum zawng zawng tih theih hian an ei lo va, chu achhapah tun laia pung chak ber Latino-ho chu ṭawngkam chhe hrang hrangin, “They bring in drugs, they bring in crimes, they are rapist," a tih ṭhin avangin an haw em em mai bawk a. Chuti taka dotu a ngah lai chuan, tuikuk in pawh “Dotu a ngah poh leh a nghet” tia an sawi ṭhin angin, a nghet tual tual lawi. Chuti chung chuan inthlanpuiah chuan US President atan a rawn tling chho ta vuah mai a nih kha! Mak tak a ni.
Kum 2020 US election-ah kan lut dawrh ang a. A hmalama amah dotu kan sawiho te hi chu a ngai ngaiin amah dotu rinawm an la ni reng a. Keini ram angin ruling party a luh hum hum a awm ve lo. 'Ruling thawhpui thei' tia campaign pawh an awm hek lo. Tun tumah phei chuan, dotu a neih belh a, China, Iran, Turkey etc. ten ram pawn lam aṭangin an rawn bei ta huai huai bawk a ni. Han hawi vel hian dotu hlir dotu hlir hi atan an tlim hmur a ni ber mai.
Mak tak maiin amah ṭantute hi inthlan hmasa ai khan an thawm a na zawk daih thung a. Pu Trump-a hi an rui ni berin a lang. Chuti taka an thawm a ṭhat avang chuan kei ngei pawhin an chak loh theih hi ka ring lo. Pu Trump-a hian sulhnu ṭha tak tak a hnut chhiah teuh va, chutih rualin President Obama thil lo tih tawh tam tak a rawn ṭhiat a, a ṭhen phei chu thlakna tur engmah a ruahman lo, kawlawk takin a tawpsan. Tling leh se tih a tum dawn pawh a ni mahna, kan va hriatpui tawh si lo. Inthlan hmasa a chak a mak ai mah khan, inthlan hnuhnunga a chak lo hi a mak zawk a ni.
Engpawh ni se, a tlak tawh hnu; a hun tawp dawn kar 2 leka US Capitol an suahsam khan a hmel a timawk ta a ni. Tichuan, President Biden-a lak luh a ni a, sawrkar chu Democrats kutah a awm ta. Sawrkarna ber an chan tawh chuan 'ngaidam la theihnghilh rawh' tih zawm se a ṭha mai tur. A pawi ta ber leh nunrawng ta ber chu President a ni tawh loh hnu a impeach a la hlawh tho kha a ni. Hei tak hian Pu Trump-a an huatzia a tilang a, kumkhuaa political field-a inlar leh thei tawh lo tura dahṭhat an duhzia a tilang. Amah lah a kum a lo tam ve tawh nen, tun tuma an duh anga kalpui theih chuan a political ambition te pawh zuai kum khua tawh turah an ngai a ni ang. Vanneihthlak takin Republican senator tam zawkin Pu Trump-a chunga Democrats ho hmalak tum dan chu awm ang lo an ti a, impeachment a tlawlh ta hlauh zawk a ni.
MYANMAR
Kan ṭhenawma ram pakhat, Kawl ram kan tih mai, Myanmar-ah pawh November 8 2020 khan inthlanpui an nei ve bawk a. Hetah hian pawl lian 2 Pi Suu Kyi pawl National League for Democracy, (NLD) leh sipai pawl kan tih mai Union Solidarity and Development Party (USDP) te an inkhing ber a. Kum 2015 a inthlanpui an neih tum ai maha nasain Pi Suu Kyi pawl te an chak leh a ni.
Tichuan, muang leia an awm lai leh, ram hruaitu ni tura thutiam an lak hma ni chiah Febuary 1 2021 chuan, sipaiin an chakna hmangin Pi Suu Kyi leh an party hruaitu dang te chu an man thut mai a, kawl ram chu sipai rorelna hnuaiah a awm leh ta der mai a ni. Engvanga hetianga awm leh ta mai nge kan tih chuan, Pi Suu Kyi pawl chak tak lutuk vang leh, an chak zel chuan sipaiho corrupt dan hailan a nih dawn vang a ni ber. Sipaiin an chhuanlam ve chu, ‘Inthlanna a fel fai lo’ tih a ni ber a, mahse engmah evidence an phawrh thei lawi si lo. Sipai hovin an duh ber nia lang chu, “Suu Kyi hi inlar leh tawh lo tura dah ṭhat” a ni ber a. Amah lah a lo upa lam ve tawh nen, a political ambition te pawh kum khuaa zuai ve tawh mai turah an ngai a ni ngei ang.
Tichuan vawiin ni thlengin kawl ramah chuan sipai sawrkar duh loh entir nan, mipuiin kawng an zawh mup mup ni tin a, thisen tam tak a lo luang ta a ni. An khawngaithlak em em. Burma ram telna ASEAN chuan inthlan ṭhat an rawtpui a, mahse Burma mipui chuan inthlan ṭhat an duh lo va, an hruaitute chhuah tawp a, democracy sawrkar tung ding turin sipaiho an nawr mek a ni. Sipai sawrkar duhpui lo tute chuan kan ṭawngṭaipui zel a ngai a ni.
MIZORAM
Mizoram-ah pawh a hma lama kan sawi tak ang tak hi thil thleng a awm ve a. Pu Duhoma ZPM ten duh taka 2018 a an thlan tlin, sawrkar pawhin official record leh paper hrang hrang ZPM MLA an tih thlap tawh; mi zawng zawngin ZPM MLA a ni ngei tih an chian, vote-tute pawhin ZPM a nih avang chauh va an vote; vawiin ni thleng pawh a, google thleng a ZPM MLA ti veka la lang. Chu achhapah amah vote tute la phatsan miah lo leh vote-tu mipui pawhin an la ngaihnat ngawih ngawih chu sipai ni ve tawh ṭhin sawrkar chuan, “A ZPM lutuk” tiin an ban tawl mai a. Hetianga an mahni ngei pawhin an lo tawn tawh, midangin an han tawn ve taka ngaihtheih loh tak tlat mai hi engzia nge ni ngai. Sipai zia em ni tih te, ram hnuai zia em ni zawk, tih te chu mi tam tak zawhna a ni ta ni. Chuvang chuan mipuiin an ngaithiam lo hle a, Burma ram ang em chuan buaina leh dodalna nasa a chhuak ve lo nain ZPM lian chak lutuk leh an sawrkar mai hlauh luat vang a ni tih mipuiin an hai si lo.
Chutia bialtu ber ban a nih takah chuan a tlinna bial Serchhip chu a ruak a, inthlan ṭhat a lo tul leh ta. He inthlan ṭhatah hian sawrkar leh mipui an innawr ve dawn a ni. Pu Duhoma ban a ni ngawt dan hi a fair lohzia chu amahin a hria a. Ani chuan amah vote tute a la phatsan eih lova, a vote tuten chu chu an hria a. Tin, a vote-tute pawhin an la phatsan hauh lo va, chu chu khawvelin a hria; amah hi ZPM Chief Ministerial candidate anih avangin ZPM a nihzia chu khawvel pumin a hria a. Khawvel pum huap search engine lian ber google pawhin a hria a, vawiin thlengin amah leh a tlinpuite ZPM nihna a la pe vek a ni. "Ti hian sawisa kual ila, a upa ve tawh sia, a peih rei tawh kher lo vang," tih rilruin sawrkar hian a sawisa mai mai niin a lang.
Eng pawh ni se, Pu Duhoma leh ZPM MLA dang te hi atir aṭanga vawiin thlengin ZPM an nihzia hre chiang bertu chu Mizoram Chief Minister hi a ni. AMC inthlan tlingte Vanapa Hall- a MNF in lawmna inkhawm an neih khan heti hian a sawi kha;
“Kan ZPM unau te, hei an han lian viau dawn emaw kan ti a, an lian thei lo. MLA inthlan dawnah chuan an hming pawh a lian, an thawm pawh a lian, keinin Chief Ministerial candidate kan ti lo, Congress pawhin an ti lo, an ni chuan Chief Ministerial candidate an han ti a. ... an thawm a na khawp mai, mahse inthlan a zo va, pariat an tling a, pasarihah an tla leh ta, parukah an tla leh ta….” tiin uar takin a sawi a. Chutia ZPM MLA an nihzia a puang ta piap piap mai chu mipui lam an lo zak ve deuh nge, dim tein kut an beng! ‘Buichhe laih loh inpuang’ tih ang zawng zawng hi kan chang zo ta ani lo maw?
TLIPNA
A tua pawh hi fel famkim kan awm lo va, intihsiaknaa inhneh hi chu a kalphung a ni a, chu chu political game pawh a ni; mahse intihsiak ve thei tawh lo tur law law a indah ṭhat duhna rilru neih hi chu a thianghlim lo. A chhan chu indahṭhat hi chu game a ni tawh lova, phuba lakna a ni a, a thianghlim lo mai ni lo vin, a bawlhhlawh tak zet zet a ni. Pu Trump-a tlak tawh hnua impeach ṭalh tum te, Pi Suu Kyi hneh taka tling, dawta puh a, man ṭalh te, Pu Duha mi dang zawng zawng tih ang thova ti bantir bik ṭalh ang chi te hi indahṭhat duhna rilru aṭanga chhuak vek niin a lang. Dikna hi lek tur a ni a, chhuan tur pawh a ni, dikna tiang kan lek dawn chuan rual khai taka lek tur pawh a ni. Tin, chumi rual chuan roreltu ṭha chuan ngaihnathiamna a lantir zel ṭhin.
Kima Khiangte, USA