Written by
Rev. Dr. K.Thanzauva
MIZO HRUAITUTE: KOHHRAN LEH POLITICS-AH
Leadership theory hi hun rei fu ka buaipui tawh a, theological college-ah ka zirtir ṭhin a, chuta ka thil hmuh chhuah chu leadership ngaihdan (basic common concept) a awm laiin kan hnathawhna hmun leh hun a zirin leadership style hi a danglam ṭhin a ni. Mizo society-a leadership lo pian chhuah dan ka hmuh dan tawite in ka han ziak ve a ni. Hruaitu chi hnih “Leader” leh “Manager” an awm a, an danglamna hi a hnuaia quotation tlemte hian a sawifiah mai awm e.
Hruaitu (leader) chuan hmasawnna turin danglamna a thlen ṭhin a, Manager chuan thil awmsa ṭha takin a enkawl ṭhin. Hruaitu chuan mihring tihhmasawn a tum a, Manager chuan a hnathawh a ngaihtuah ṭhin. Hruaitu chu vision in a kaihruai ṭhin a, Manger chu program in a kaihruai ṭhin. Hruaitu chu midangte tan a nung a, Manager chu ama tan a nung ṭhin. Mizorama hruaitu pian chhuah dan leh hun a danglam ang zela a danglam dan i chhui teh ang.
1. Hmanlai hruaitute (traditional leadership): Mizoram chu British in min awp hma zawng khan khaw bik lal (village chief) kan nei a. Lalna (Chieftainhood) chu inthlahchhawn (hereditary) a ni a. Mipui duh thlan an ni lova, pianpui (birth right) a ni.
2. Hun inherin a hrin chhuah hruaitu (situational leadership): Missionary hovin an rama min hawnsan dawn khan Presbyterian Kohhranah chuan Rev. Dr. Zairema chu chuhtu awm lovin hruaitu a ni nghal mai a; chutiang bawkin Baptist Kohhranah chuan Rev. Dr. H.S. Luaia chu chuhtu awm lem lovin hruaitu a ni nghal a. Rev. Dr. Zairema hniakhnung zuitu Bible translationa a thawhpui chuan hetiang hian min hrilh. “Rev. Dr. Zairema nen kan zin dun fova, thilchiang tak a nuna ka hmuh chu chhungkaw mamawh aiin Synod mamawh hi a ngaihtuah zawk daih a ni” a ti. Rev. Dr. H.S Luaia ka lo hriat ve dan chu “nau awm thiam a ni.” Baptist kohhran hi nau awmin min awm a ni ber mai.
3. Democratic leadership (Mipui duh thlan hruaitu): Lal kan ban a, democratic system kan hman aṭangin mipui thlan hruaitu kan nei a, mahse democratic system chhungah hian hruaitu nih dan hrang hrang a awm a ni.
(1) Democratic Situational leader: Pu Ch. Saprawnga kha democratic huna hruaitu nimahsela hun inthlakthleng lai takah hruaitu a ni. Lal rorelna atangin mipui rorelna inthlakthleng a ni a. A ni kha lehkhathiam, movement hruaitu a ni a, chuhtu awm vak lovin hruaitu a ni. Chutiang deuh bawkin Kohhranah pawh mithiam hmasa a nih avangin Rev. Lalngurauva Ralte chu Presbbyterian Kohhranah mipui duh tlan leh pawm tlan a ni mai a. Chutiangin Rev. Dr. C.L. Hminga pawh Baptist kohhranah hruaitu a ni mai bawk. Hun inherin hruaitu nihna hi a hlan a ni.
(2) Democratic Corporate leadership: Mizoram Presbyterian Kohhran hian leadership pattern danglam tak mai chhipzawl leadership (corporate leadership) an develop a.
Executive Secretary pathum an thlang chhuak a, an zinga kum upa ber chu Chief Executive pawh ti lovin Senior Executive Secretary a ni ta mai a ni. Qualification pawimawh ber chu kum a ni. Hetiang system hi khawvelah a vang khawp ang. Hei hian mi ṭha leh fel ni lovin kuma upa a ngai pawimawh zawk tihna a ni. Corporate leadership chi hrang hrang kan hmu a, mahse chhipzawl leadership kher hi chu a vang viau a ni. Hei hian Presbyterian Kohhran ṭhan a ti hnufum hle a ni.
(3) Crisis leadership: Harsatna in a hrin chhuah hruaitu lang sar tak chu Brigadier T.Sailo a ni. Mizoten sipai laka chhantu kan ngaih em em laiin a lo chhuak a, hruaituah kan thlang a, kan pawm tlang viau a ni. Nimahsela Mizoram development a vei a, policy ṭha tak a siam a, buaina erawh a ti reh lo. Buaina ti reh turin Laldenga, ralthuam hlipin a lo chhuak a, remna thuthlung a ziak a. Ama chawh chhuah ngei buaina chuan hruaituah a siam a, mahse a tum ber, a buai chhan Independence chu a sual chhuak lovin, State a rawn hawn ta a ni.
(4) Democratic leader: Baptist nih phung hi a democratic hrim hrim a, leadership pawh hi democratic leadership a ni a. Inrelbawlna (administration) ah chuan Missionary hun a tawp aṭang khan General Secretary neiin an kal a, chu chu rorel palaiten an thlan an ni a, mahse democratic politic ṭha lo deuh maiin a fan ve tho mai. A zinga mi ṭha fel leh thiam ber hruaitu atan an thlang lem lo. Hei hian nasa takin Kohhran than dan a ti thuanawp ve tho a ni.
(5) Situational Democratic leader: Democratic system chhungah hun inher danglam zelin hruaitu a vawr chhuah chu Lalthanhawla, Mizorama remna leh muanna a lo awm theihna tura lalṭhutphah kiantu a ni. Ani hian hun rei tak Mizoram a kaihruai a. Rinawm taka Pu Laldenga lo zuitu Zoramthanga chuan hruaitu nihna a chang ve leh a. Mizoram inlumletin hruaitu a vawrchhuah chu Pu Hawla leh Pu Rama te an ni. Tunah chuan an hun hi a tawp ta a. Mene-mene- tekel upharsin (ka rela ka rel zo tawh) Lalpan a ti. Chuvangin Mizoramah hruaitu thar a lo chhuak dawn a, tunge ni ang le?
4. Hun thar hruaitu (New Generation Leader): Tunah hian Politically chuan India ram chhungah identity neiin State kan ni a; Economically chuan kutdawh (dependent) kan a ni, Socially in kohhran denomination leh party politics in min ṭhen darh nasa hle a. Hmana egalitarian society (intluktlanna society) ni ṭhin kha tunah chuan rethei leh hausa kar a zau sawt hle a ni. Religiously in conservative evangelical Kristian, Korian kohhran tih lovah chuan Asia ram mission work thawk nasa ber, khawvela Sunday School kai ṭha ber, Revival thlen tamna ram, thawhlawm thawh ṭha em em Kohhran awmna ram a nih laiin Sawrkar rorelnaah chuan corruption a tam viau a, thil reng reng hi a lem riau a ni. Thlarau contractor, thlarau MR, thlarau DA/TA leh thlarau thutiam a tam a ni. Tunah hian zu, drugs, HIV Aids leh cellphone in a run mek ram a ni a. Education mihring nun siam ṭhatna tur ber chu politics khelh nan kan hmang a, school luhna tlak lovah kan chhuah a, education quality a hniam em em a ni. Tunge Mosia ni ang a he ram hi hruai chhuak ang. Hei hi political party thil a ni lo, hnam leh ram damna thil a ni. Hruaitu kan mamawh chu:-
(1) Ram hmangaih, mi inpe. (2) Vision dik leh chiang tak nei, (3) Mi thiltithei (dynamic), (4) Fing, (5) Huaisen, (6) Thiam leh Hma la tak tak duh kan mamawh a ni. Democratic ramah chuan hetiang hruaitu thlang chhuak tur hian nang leh kei mawh kan phurh a ni.
Rev. Dr. K.Thanzauva