Written by
Dr. T. Vanlaltlani
Durtlang
Awmpui rawih chungchang
June ni 16 hi khawvel pumah ‘awmpuite ni’ a nih denchhenin Mizorama awmpui kan neih leh kan inrawih chung chang han thlir teh ang. Chhungkaw tam tak mamawh, ngunthluk vak lova kan tih fo chu in chhung khur min chhawmdawl tura awmpui (domestic worker) rawih hi a ni. Hlawh zat tur leh an thawh dan kalhmang tur mumala inhrilh lovin kan inruai nawk nawk fo mai.
Chumiin a nghawng chu a chhia pawh sawi tur a awm ta nuk a. Awmpui nei tur chuan hengte hi a tir aṭangin ngaihtuah lawk a ṭha. Kan sawrkarin dan fel tak a la zam lo a, kan in awmpui ṭan tirha thil sawi leh ziak dah fel hian ruaitu leh kan mi rawih inkara inlaichinna siam kawngah mi a pui thei ang:
A. Awmpui ruai duh tan hriat Ṭulte:
1) Awmpui ṭha nei tur chuan ruaitu ṭha nih a pawimawh. Ruaitu-in mi rawih thawh tur awm china an ngaih pawh a tirah in hrilh fel deuh a ṭha, a tlangpui ziaka dah pawh a ṭangkai thei.
2) Inrawihna tura inremna, hlawh zat leh hlawk pek hun te a tira sawi fel a, zawm a ṭul.
3) Ruaitu chhungkua-in mirawih himna tur ruahman fel a ṭha, e.g. mutna pindan leh a dang.
4) Chi leh hnam leh ṭawng hrang nei an nih pawhin tumah inhmusit lova in zah tawn a ṭha.
5) Hlawk leh sawt zawka hna thawk thei turin in awmpui ṭan tirha zirtirna in pek a ṭha.
6) Awl ni (off day) siam sak ve ṭhin a pawimawh. Zalen taka thawk an lak a, an len vel vena turin.
7) Ruaitu chhungkua leh lainaten awmpui hmeichhia khawih khaw loh hi Dan kalh a ni.
8) Awmpuiin a chhungte leh ṭhiante a biak hun tur (zinglam emaw tlai lamah emaw) siam fel a ṭha.
9) An sakhua leh hnamzia pawh hriatthiam pui a ṭul; hemi-in a phut vanga an tel vena tur chin pawh ṭha taka sawi lawk a ṭha.
10) Awmpuite hi mirawih an nih anga en a ṭha a, inhnaih tir lutuk emaw palzut lutuk a ṭul hek lo.
B. Awmpui/ mirawih (domestic worker) hriat atana Ṭulte:
1) Inrawih dan tur sawi fel hmasa lova mi ina awm mai loh a ṭha. Hriatpuitu ṭha neia awmna leh hlawh zat tur leh hlawk in pek hun tur sawi fel a him.
2) Mobile phone hmanga midang biak theih hun tur ruahman fela ruaitu chhungkuate hnathawh hun laiah phone khawih nana hun paih vak loh tur.
3) Min ruaitu tan ṭhahnemngai leh sawt zawka hna thawh a ṭha a, mirawih nih hi inhriat reng a ṭul.
4) Awmpui nih dawnin buaina leh harsat-manganna tawh palha pun tur fel taka zawn hmasak tur.
5) Nitin darkar 24 thawh reng hi a harsat avangin awl ni (off day) neih ve dil a, sawi fel hmasak a ṭha.
6) Hlawha in cut sak tur zawnga thawmhnaw leh thil dang in leisak thu-ah fimkhur a ṭha.
7) In neitu chhungkua aṭanga hleilenna leh in khuaikhem (sexual abuse) tawh palha zualkona tur Police dept. leh mi rintlak telephone number-te fel taka chhinchhiah tur.
8) Rinawm taka hnathawh hian ruaitute a tilawm a, duhsakna thianghlim min dawntir tih hriat a ṭha. Inthlahdah leh zawmthaw taka hnathawh hi malsawm dawn a har.
9) Kan sakhua leh hnamzia avanga thil tih ṭul kan neihin ṭha takin awmnate bulah sawi ṭhin a ṭha.
10) Mirawih kan nih hi inhriat reng a ṭha; chutih rualin India mite zalenna neih ang hi ka nei ve tih hriat reng bawk tur. Danin min humhalh dan te hi hriat
fo a ṭha.
Heng kan sawi tak aṭang hian awmpui ruaitu leh awmpuite hi inlaichinna ṭha tak kan neih a ṭul. Tunah tak hi chuan kan sawrkarin Domestic Workers enkawlna Dan hran a la siam lova. An hlawh tur thu-ah pawh thutlukna fel tak mipuite min la hriattir hek lo. Chuvang tak chuan Ferrando Domestic Workers Alliance (FDWA) chu kum 2015 khan din a ni a. Hei hian India Hmarchhak state 6-ah hma a la a. Khawpui lian deuh 12-ah awmpuite hna thawh dan turah a ṭha thei ang ber tura a hriat angin hma a la mek a ni.
Mizoramah pawh hian FDWA hian hma la-in FIWDC Peace Home, Durtlang ami hi attached institution-ah hmangin Awmpui ruai duh leh Awmpui hlawh nei ni duhte tan an that tlanna turin hma a la chho zel a. State sawrkar lamah pawh a changtu awm Department hotute dawrin thil fel zawka kalpui dan tur a zawng mek a ni.
Tuna kan dinhmun mekah chuan mi ram te angin ruahmanna lo siamtu tur agency kan la nei lova, kan sawrkar hian hetiang lam hawi ruahmanna fel fai a la nei hek lo. FDWA te hian awmpui leh a ruaitute tana ṭha turin hma an la mek zel a, he project hi tawp chin nei tur a nih avangin kan sawrkara hetiang lam changtu Labour Department lam hian hma chak takin la se a duhawm hle. Chuti a nih loh chuan, awmpui ruaitu in awmpui chhawr danah thiam tawk a harsa a, awmpuite hi keimahni ang bawka dikna leh chanvo nei ve leh humhalh ngai ve bawk an ni tih hriat loh palh a hlauhawm. Chutih rualin, awmpui tan pawh lungawi loh deuha mahni thawhna chhungkuaah thil pawi tak thlen tir a hlauhawm hle.
Awmpui ruaitute hi Kristiante kan ni deuh vekin a lang a, kan awmpuite erawh chu Lal Isua ringtu ni lo an awm nual thung. Hetiang hi a nih avangin awmpui ruaituin kan awmpuite kan enkawl dan kawngah hian, anmahni zah leh ngaihsak chunga kan mamawh min thawhpuitu ṭha tak an nih ve avangin kan zah ve pawh an phu a ni.
Kan inrawih dan kan fimkhur a, dik leh ṭha leh fel taka thil kan tih chuan Chanchin Ṭha rawngbawl hnaah kan hriat loh chhungin, thawktu ṭangkai tak kan ni ve thei a ni. Chuvangin, kan awmpui te nena kan inkara inlaichinna ṭha siama vawngzuitu nih hi i tum ṭheuh ang u.
Dr. T. Vanlaltlani