Written by
Malsawmdawngzela Hrahsel
Kan budget thar tur chu...
Kum 2019-2020 atana Mizoram sorkarin sum a hman dan tur a ruahmanna 'budget' chu pharh a ni ta a, pass la ni chiah lo mah se, pass ngei tura ngaih a nih avangin Mizoram budget tur chu cheng vbc. 10,692 kan ti thei awm e. Kum 2018-2019 a kan budget aiin cheng vbc. 1,019.66 in a tam zawk.
Sorkar hnathawk budget?
Ṭum dang ang bawkin kan budget-ah hian sorkar hnathawk chan tur a tam leh hle. Mizo mipui hmun 10 a ṭhena hmun khat pawh tling lo sorkar hnathawkte hian kan budget chanve aia tam an chang ṭhin. Kan budget tharah phei hi chuan ṭum dang aiin sorkar hnathawk chan tur hi a tam lehzual a, 7th Pay vang te, zirtirtu 946 lak thar tur vangte leh district pathum function tir tum avanga thawktu lak belh an tam dawn avangte a nih rinawm.
Kan budget vbc. 10,692 aṭanga sorkar hnathawk hlawh, pension hlawh leh sorkar inrelbawlna atana kal ral tur chu cheng vbc. 8,403.52 a ni a, hei kan budget aṭanga 78.59% lai a ni. Hetiang khawpa sorkar hnathawkte'n kan budget aṭanga sum an chan tam lai hian pisa kai hun leh ban hun pawh vawng dik thei lo an awm ṭhin te, anmahni dawrtu be ṭha peih lo an awm ṭhin te, pisa kai hun chhunga hmun danga kal daih an awm ṭhinte leh aikal la an awm ṭhinte hi chu thil mak a ni.
Kan Chief Minister-in thuthar thehdarhtute a kawmnaah department hrang hrang thawktu a hniam lam panga indaih lo an tam thu a sawi a, hengte hi lakbelh an nih zel chuan kan budget-ah hian mipui nawlpui chan a tlem telh telh dawn a ni. Department a kal hleih theih miau loh chuan lak belh loh theih a ni dawn si lo.
Kan budget aṭanga thil lang chiang tak chu sorkar hi privatisation lamah ṭan a lak a ngai hle a ni. Tin, state pawn aṭanga industry liante pawh hi kan ram leh hnam himna ngaihtuah chung siin kan sawm luh a hun viau tawh lo maw? Tun anga sorkar hnathawk kan inlak belh reng ringawt chuan kan budget-ah hian hmasawnna hnathawhna tur a awm mang lo ang tih a hlauhawm a ni. Huaisen takin sorkar hi privatisation lamah ṭan la se a duhawm hle.
MLA fund a pung leh ta
Kan budget tharah hian kan MLA fund chu mi pakhatah cheng nuai 50 zelin a pung a, nikum khan MLA fund hi MLA pakhat tan cheng nuai 100 niin, kuminah chuan cheng nuai 150 a ni a, MLA 40 tan cheng vbc. 60 dah a ni.
MLA fund tihpun hi ka sawisel ngawr ngawr lo, a chhan chu MLA-te'n an bial hmasawnna atana an hman tur a ni a, a chhawrtu tur chu mipuite kan ni. Mipuite hian MLA fund hi kan ta, kan veng/ khaw hmasawnna hnathawhna tur a nih tih kan hriat a, a hmanna pawh kan ngaihven deuh deuh a ṭul. Kan MLA-ten party induhsakna atana an hman mai mai tur a ni lo a, kan veng/ khaw hmasawnna tur a ni tih hriat nawn fo a ṭha a awm e.
Thil lawmawm deuh
Tun ṭum kan sorkar hian a tum anga thil a ti hlawhtling thei a nih chuan thil lawmawm deuh tur a awm. Kan CM chuan kan budget chu a chi tur chauh a nih thu leh project siam thiam chuan central-ah sum tam tak hai chhuah tur a awm thu a sawi a, "Central aṭangin sum a tam thei ang ber hailuh kan tum” a ti a nih kha.
Kan CM thusawi hi a taka a chan chuan kan ram leh hnam tan thil lawmawm tak a ni ngei ang. Kan budget kan thlir chuan hmasawnna hnathawhna tur (capital expenditure) chu cheng vbc. 2,288.78 a ni a, hei kan budget aṭanga chhut chuan 21.40% chauh a ni. Chuvangin, central lam aṭanga sum chawk luh hi kan mamawh takzet a ni.
Tuna kan CM hi term thum a CM na a ni a, central lama sum hai luh tur leh hai luh dan a hre chiangin a rinawm. CM hian khauh takin thupek chhuah se, department hrang hrangte project han siam tir chuah chuah se, chumi hmang chuan central sum hai luh chur chur nise, keini ang state te, mihring pawh tlem si chu kar loah hma kan sawn zawt zawt ngeiin a rinawm.
Thawhchhuah a tlem
Budget thar tura ruahman aṭanga a lan dan chuan kumin hian state sorkarin budget-a a thawh ve ṭhin pakhat, state-in chhiah a lakkhawm (state own tax revenue) leh state-in chhiah ni chiah lo aṭanga sum a lak luh (state own non tax resourses) chu nikum aiin cheng vbc. 225.8 in a tam zawk a, lakluh tura chhut chu cheng STOR-ah vbc. 573.69 leh SONTR chu vbc. 459.30 a ni.
Kan budget-a kan state-in kan thawh ve tur zawng zawng chu cheng vbc. 1,072 a ni a, hei hi kan budget pumpui aṭanga chhut chuan 10.02% chauh a ni. Kan budget-a kan thawh ve tur zat aṭang hian kan state hian sum lakluhna lam pang kan ngaihtuah zel a ngai tih a lang chiang hle. Chhiah tihpun ngawr ngawr ka sawi sel lo a, mahse chhiah aṭang ringawt ni lo kan sum lakluh tihpun dan kawng kan zawn deuh deuh a pawimawh awm e. Mipuite pawhin kan state dinhmun thlir chungin chhiah pek lamah ṭan lak a pawimawh hle. Mi rethei leh hausa deuhte'n tui bill, eletric bill a inanga kan chawi ṭhinte pawh hi siamrem deuh a hun tawh em? Buhfai a man inang ṭhap ṭhapa kan lakte hi siamrem theih nise, mi hausa ho hian an sawisel kher dawn em ni?
Mak ka ti deuh chu
Cheng vbc. engemawzat lakluhna ṭhin zu zawrh tihtawp a ni a, life time tax tihtawp a ni a, heti chunga kan SOTR leh SNOTR cheng vbc. 225.8 a pung tura chhut a ni tlat hi mak ka ti hle. Finance department hotute chuan chhiah thar lakna tur leh chhiah tihpun tumna a awm loh thu an sawi si a, keini ang mimawl tan chuan heti zata SOTR leh SNOTR a pung tura chhut hi hriatthiam a har hle. Finance dept. hotute chuan kan pawisa thawh chhuah ve a pun chhan turah hian tui bill leh electric bill khawn uluk leh GST an sawi deuh ber a ni.
Kum danga kan chhiah lakluhna ṭhin cheng vbc. 50 chuang kan chan hnua, chhiah thar lakna tur awm si loa, cheng vbc. 225.8 a pung tur hi chu mak tih loh a har a ni. A pun chhan tur Finance dept. lamin an sawi, tui bill leh electric bill hi kum dangah kan lo van khawn uluk awm lo em tih ngaihtuah loh theih a ni lo.
SEDP-ah sum a tam
Mizoram sorkar hian a policy SEDP a ngai pawimawh takzet tih a hriat a, budget-ah hian cheng vbc. 750 an dah a ni. An budget hmasa berah an policy pui ber atana sum an dah nghal thei hi an fakawm viau. Kan budget vbc. 10,692.30 aṭanga vbc. 750 ngawt dahna hi a hlawhchham a nih hlauh chuan Mizoram mipui tan a pawi dawn hle. Party induhsakna leh party mite invulhna atana SEDP hi hman a nih hlauh chuan ramin a tuar khawp ang. Mipuite pawhin vbc. 750 dahna SEDP kalpui a nih dan kan zirchian a pawimawh awm e.
SEDP hnuaiah hian sum hmanna tur ruahman lawk (earmark) a awm nual a, earmark zinga sum dah tamna ber chu kawng siamna atan niin cheng vbc. 150 dah a ni. SEDP sum earmark loh chu cheng vbc. 366.45 kan ti thei awm e, hengte hi engtiangin nge hman a nih uluk taka mipuiin kan thlir a pawimawh awm e.
Fakawm leh fakawm lohna
Kan sorkar hian inthlan hmaa a intiam ang ngeiin district pathum function tir leh thisen sawngbawlna fee tihtawp chu tih hlawhtlin a tum tih a chiang. A chhan chu budget-ah heng thil pahnih tihhlawhtlinna atan hian pawisa a dah a ni. District hi chu thawk leh khata district changtlung tawh sa te anga function tir rup chi a ni lem lo a, zawi muanga a tahtawla tih chi a nih hmel.
Tun ṭum budget-a an sum dah hi a district neitu tan chuan beihtham deuhin a lang a ni thei a, a tawk vel viauin kei chuan ka ngai. Thawk leh khata function tir rup a nih chuan a kal sual palh leh tih fuh loh palh neih pawh thil hlauhawm tak a ni.
Hetihlai hian, inthlan campaign lai vela lar tak cheng nuai 3 sem lampang erawh tihhlawhtlin a ni dawn lo a ang ta riau mai. Kan budget-ah hian ka hmuh hmaih nge cheng nuai 3 semna tur head ka hmu hauh lo. Inthlan hmaa video ka dawnah chuan tuna kan Chief Minister ni ta hian 'Cheng nuai thum aia tlem lo, cheng nuai thum chung lam in dawng dawn' a ti a ni. Ka video dawn hi siam chawp a nih leh nih loh chu ka hre lo.
Tin, Aizawl khawpui main road-a kawng chhawng siamna tur pawh a hranpain dah a ni lo. Mah se, kawng siamna atan sum tam tak dah a ni a, chumi aṭanga siam mai tur a ni em tih chu ka hre lo.
Budget-a sum dahna ṭhenkhatte
Chief Minister-in a ngaih pawimawh thil ṭha tak Parking House Support System (PAHOSS) atan cheng vbc. 60 dah a ni a, hei hi tihhlawhtlin a ni a, kawng sira motor dah kan khap ngam a nih chuan Aizawla traffic jam hi a ziaawm phah ngeiin ka ring. Lok Ayukta atan cheng vbc. 3.71 dah a ni a, duhthusam ni lo mah se, kan sorkar hian Lok Ayukta a ngaihthah lo tih a hriata a lawmawm hle.
Sorkar hmasa hming ṭhatna infiamna lamah pawh tuna kan sorkar hian ṭan lak a tum viauin a lang a, district leh state level intihsiakna hrang hrang buatsaihna atan cheng vbc. 1.5, incentive cash award atan cheng vbc. 1 leh sports & infrastructure-ah cheng vbc. 10 a dah a ni.
Zirna-in hma a sawn ang em?
Department hrang hranga sum dah zat thlirin School Education Department-in sum a ngah fal dawn hle a, cheng vbc. 1,328.42 a nei dawn a ni. Hei hian sorkarin zirna a ngai pawimawh a tilang ti ila kan sawisual lo mai thei. Hetiang em ema sum an ngah chhan tur erawh zirtirtu 946 lak tur leh thawktu an ngah sa hrim hrim vang a nih a rinawm.
Kan ram leh hnam dinchhuahna atana thil pawimawh tak pakhat zirna lamah hian sorkar hian theihtawp han chhuah se a duhawm hle. School Education Department hian sum ngah lama amah hnaih bertu Home Department aiin cheng vbc. 798.09 in sum a ngah zawk dawn a ni. Heti chunga kan zirna-in hmel thar a hmu lo a nih chuan mipuiin mak kan ti viauin a rinawm.
Tlangkawmna
A tlangkawmna atan chuan Mizoram budget hi mipui nawlpui hian kan ngaihven lo hle a, min nghawng nghal mai thei thil a awm ṭhin loh vangte pawh a ni awm e. Mahse, vawi leh khata budget hian min nghawng lo a ni thei e, budget hi ka ta a ni a, khawiah nge pawisa dah a nih, engtin nge sorkarin min kaihhruai a tum tihte kan ngaihven ve hi kan mawhphurhna pawh a ni awm e.
Tun ai hian mipuite hian kan budget hi ngaihvenin, sum ruahman a nihna leh hman a nih dante ngaihven lehzual ila, sorkar pawh a ṭan lehzual phah ngei ang.
Malsawmdawngzela Hrahsel