Written by
F. Malsawma (Ex Minister)
Kuthnathawktute tan Comprehensive policy siam a hun ta
Zoram mipui zaa sawmruk panga aṭanga sawmsarih (65-70%)-te an dinchhuah hm^ chuan ram changk^ng kan ni ngai lo vang. Kan thil mamawh leh ei leh in zawng zawng hi kuthnathawktute aṭanga kan hmuh leh kan dawn a ni deuh vek a ni.
Thawmhnaw, eitur thawkchhuaktute, in leh lo sakna siamchhuaktute leh satute pawh, hnathawktute p^wl (class) a mi vek an ni a. Khawv>l ram changk^ng tawhah chuan, an dinhmun a hniam tawh lo a, changk^ng takin an khawsa thei. Ram tam f> z^wkah chuan a la chhe >m >m reng a. Khawvel ram hrang hranga company lian hote pawhin hnathawktute tl^wm t> t>-a chh^wr theihna ramah, an thilsiamna (industries) te chu an bun ta thliah thluah a. Hl^wkna nasa z^wk hmuh tumin hlawh tl>m z^wka m$ chhawr tur tamna ramah, mi ramah Industry-te an din ta fer fur a. Chutiang ti ho chu Multinational Company kan tih ho hi an ni.
India ramah hian a bik takin lo neih lam, eitur tharchhuahna lama thawktute dinhmun a la chhe hle. Wheat leh rice te an thar chhuah a tam lutuk a, a dahna tur an nei loh avanga school building-ah te an dah hial ch^ng pawh a awm a ni. Chutiang chuan tui in tur ṭha, chaw kham khawp (hmuihmer leh tui hnai chu sawi loh) eitur an nei pha lo a. Fate zirna tur an nei zo lo a, damdawi lama inenkawlna an nei pha bawk lo. Hmuhsit an ni zui a, miin an tihduhdaha an sawisak pawhin chhantu an nei lo. Inthlan laia thu ṭha an ngaithl^k chiah hi an chanvo ropui lai ber a ni fo mai.
Hmar chhak (N.E. Region) pawh hi, mahni intodelh kawngah India ram mipui dinhmun tl^ngpui tehin 25% v>lin kan hniam tawh a ni. Tun ṭum MP (Lok Sabha) inthlanna campaign-a an tawn s^n ber, party lian pahnihin an tiam chu, BJP-in kum khatah, kuthnathawktute ṭanpuina a thlawna Rs 6,000/- chhungkaw khat hnenah p>k vek a ni a; Congress hotupa Rahul Gandhi-an mirethei zual tak tak b$k, chu pawh zaa sawmhnih (20%) hn>nah p>k turin a tiam a. Economic surgical strike an vuah a, a hmingah NYAY scheme tih a ni. Kum khatah Rs 7,200 chhung khat hn>nah p>k tur an ni a. Mirethei, mimal vaibelchhe 25 or chhungkaw vaibelchhe 5-ten emaw an dawng ang tih a ni. An thu hnunung berah chuan 20% te hnenah thlatin Rs 6,000 p>k tura tih a ni. Kum khata thil dehchhuah pun tam lamah hmasawnna (ṭhanna) leh percentage-ah India hi khawvelah a s^ng ber a, zaa 7% a pel a. A dawttu China (tla hniam hret hret) a ni a, zaa 6% chuang deuh kum tina a ṭhan d^n a ni.
India hian hausaknaah khawvel ram hausa zinga pangana France ram hi 2018-ah a lehpel chiah tawh a. Mahse, mihring tam d^n leh ram mipui lo changkan tawh sa d^n aṭanga teh chuan India leh France chu la inthlau tak kan ni. India ramah chuan kuthnathawktute hi an chan a chau >m >m tho mai. Loan rulh theih loh vangin tam tak mahni an intihlum tawh a ni. Ṭhalai thawh tur nei lo tam tak, India ramah an pun belh zel a. PM Modi-a sawrkar hi development-ah chuan chak viau mah se, hnathawh tur (employment) siam chhuah lamah chuan a che ṭha lem lo hle. Kum 45 chhunga a chhiat ber lai kan thleng mek a ni. Tun dinhmunah hian India ramah unemployment problem a nasa a, Mizoramah pawh a ni chho z>l rih d^wn a ni. September 2018 kh^n, India rama ṭhalai hnathawh tur nei lo hi 31 million (maktaduai) an awm a. Hnathawktu zaa 60% vel b^wr hi agriculture leh a kaihhnawiha eizawngte an ni. Central India lam leh Mizoramah pawh, hnathawh tur tamna ber chu kan ram leilung behchhana hnathawh hi ni a. Chuvangin, hnapui berah sawrk^rin a neih a ṭul a ni.
Mizoram bikah pawh, thingtl^ng leh khawpuia kuthnathawktute chan hi a la chau khawp mai. India ram dang aia kairual z^wka kalpui d^n a awm ngei ang. Kan tl>m a, kan inpawh tl^ng a, kan ram a z$m bawk a, ram mipui 60-70% vel dinchhuahna chu ram hmasawnna ropui ber a tling ngei ang. Chub^kah, state sum leh pai (economy) pawh a ch^wikang d^wrh thei a ni. Mizoram leh India ram pum pui hian kan ṭhelh len ber chu, an tel lo va kan awm theih miah loh mipui hlawm lian ber, kuthnathawktute dinchhuahna tur policy ṭha leh programme ngel nghet la neih loh leh kalpui loh hi a ni. Pu Modi pawh hi tunhma aiin tl>min an rawn p>n chhuak tiuh teuh chauh a la ni ta fo mai.
Heng a hnuaia tl>m az^wng hi mit timengtu (eye opener) at^n han t^rlang ila:
1(a) Kan rama awm sa, leilung leh boruakte ngeih sa ho hian bul i ṭan phawt ang u. Hmunphiah, aieng, mau, chhawhchhi, sunhlu, tengtere, sawhthing, hmarcha, alu, zikhlum leh a dangte, t^m ngai lo, khawilai pawha ṭha duh chi ho hi hralh nghal emaw, sawngbawl (processed)-a sum a chantir theih ho hi mumal takin a buaipui d^n tur duan chhuah ni se.
1(b) Ram dang aṭanga l^k luh a, khua reia ṭha z^wk leh hl^wk z^wk tur te hi thlan chhuah ni se. Zo vawk, zo bawng te ai chuan vai ram emaw Australian vawk leh bawng te an ṭha zawk ang hian, enkawl d^n dang deuh ngai chi pawh ni se, hmas^wn z>lna tur chi thlan chhuah a ṭha ang. Mau ṭha leh lian z^wk, hun rei deuh duh chite pawh a ṭha ngei ang. Quality ṭha leh changk^ng z^wk zawn z>l ni bawk se. Hei hi chu long term plan deuh at^n ni se.
2(a) Thlai hnephnawl leh chawhmeh rinr^wl tling tak tak chi - alu, zikhlum, vaimim, chhawhchhi te pawh hi Damdawi in, Police leh Force dangte etc, ah supply d^n tur duan fel a, thar chhuah tam d^n tur buatsaih a ṭul a ni.
2(b) Tunhm^ pawha lo ch$n tawh ṭhin - Tung, ṭha duh >m >m mai te, coffee, thingpui, serthlum, lakhuihthei, hatkora, theihai leh a dangte hi mumal taka buaipui d^n tur duan chhuah a, support price te nen khawv>l ram dang economy ti ṭhatu ni pha te hi, a hralhna (market) leh sawngbawl (process) d^n tur fel taka ruahman ni se.
3(a) A theih chin chinah, thlai tharchhuah z$nga mi chu a hralhna tur market, a hl^wk d^n tur, ch>tsualna lian a awm loh nan (economic security) budget-ah ngei ruahman fel thlap ni se. Minimum price ruahman fel ni bawk se. A market rate tur pawh item eng emaw z^tah duan/ bituk sa ni se.
3(b) A thawhna tur (capital) ruahman a (advance loan/ soft loan emaw) duan fel ni se.
4. A phurh leh thiar v>lna leh veivahna awlsamna turin kawng ṭha, link road (metalled or black-topped) thlapte hi a pawimawh. Thar ṭeuh mah ila, a phurchhuahna ṭha a awm loh chuan a hl^wk thei lo, thawktute an hah lutuk bawk.
5. Kan lei hi a da hm^ khawp mai a, rah chhuah chi phei chuan lei, a ch^wmtu ṭha a mamawh >m >m a ni. Organic farming system lo chu mahni inhrai hlumna a ni thei a, khawv>lin a hn^wl m>k a ni. Hetiang lama ruahmanna
ṭha hi kan ramin a mamawh hle.
6(a) Tui hi engkima pawimawh a ni a, tui l^k khawlkhawmna (stock, store, water-harvesting) leh phai lama kan tui luang ral ṭeuh mai ṭhin hi dan n^n economic check-dam siam thluah mai ila a ṭhat a rinawm. Tui ber mai hi thlai, ran, mihring mamawh leh min ch^wmtu a ni a. Major policy a dah chi a ni, chuvangin water-supply hi ti ṭha tura nasa taka ruahmanna lian siam a ngai a ni.
6(b) Khawkhen nat leh nat loh tur te, ruah tui tl^k d^n tur te pawh zir chian a, kuthnathawktute hriata puan z^r l^wk ṭhin ni se a ṭangkai hle ang.
6(c) Thlai enkawlna tura damdawi hman d^n te, fimkhur d^n tur leh lui tui leh ei tur khawih chhe lo tur z^wnga kalpui d^n turte ngaihtuah leh duan chhuah a ngai khawp mai.
7. Hnathawk tak takte t^n lawmman, tihphurna leh duhsakna (incentive, assistance, subsidy, insurance, bonus) te siam ni se. Chutianga ruahmanna fel a awm chuan kuthnathawh hi kan hreh loin, thluak finna leh thiamna ṭha z^wkin kan thawk thei tawh ang a. Hnathawh tur tamna, tharchhuah ngah, intodelh leh changk^ng kan lo ni mai d^wn a ni. Sorkar hnathawkte ang tluka hl^wk emaw, an aia hl^wk z^wk emaw-in hnathawktute hi vawrh s^n ve theih d^n a awm a ni. Sork^r hnain mi a daih vek dawn lo a, Pathianin ram min p>kah hian mi tam tak t^n thawh tur leh dinchhuah theihna tur a awm a ni.
8. Kan ram pian hmang hi chhim leh hm^r z^wnga tl^ng dung inkhawh deuh hlir a nih avangin, area (zau) khatah thil ch$n tur hlawm khat, a ram leh boruak ngeih zawng a inang chi, kuthnathawktute t^n ruahmanna fel siam a ngai a ni. Transportation a awl ai lo hle a, a kal paha tl>m t> t>a ch$n/ phun/ thar ang chi hi kalsan hun a awm tur a ni. Leilet emaw eng emaw hmal^kna ṭha tak, hmun remch^nga neite chu thlauhthl^k ni chuang lo se. Concentration, intensive type-a kal a ṭhat a rinawm.
9. Ngaw siam thei chi, climate tichhe lo chite uar ila. Sandalwood, thingrai, rubber, kuhva, medicinal plants leh chi hrang hrangte hi, a ram leilung zir chian hnuah awmze nei a ch$n/ phun ni se. Kawngpui ṭha tak sial sak ni bawk se. A bul aṭanga a t^wp thleng zirtirna numal tak p>k hnuah chauh hm^ la tura hrilh ni bawk se. A phun tur leh chi ṭha, sawrkarin emaw private sector emaw-in tam t^wk ruahman ni se.
10. Industries (including food processing) soil conservation, irrigation, veterinary, forest environment, commerce te nen Agriculture/ Horticulture hi inkaihhnawih vek a nih avangin coordination ṭha tak siam ni se. Public education hi ṭha tak a siamin, mipui hn>nah zirtirna ṭha tak pek v>k ni se. Information centre tam t^wk, village level, block level, district-ah te, englai pawha thil hrilhfiah leh kaihhruaina pe thei tur din ni se.
11. A hun chh<ng b$k neia agriculture/ horticulture etc hi kalpui lo va, thawktuten kum tluana thawh tur an neih theih nan kawng zam sak an ngai hle bawk. Hun b$k neite chauh ch$n leh innghah n^na hman hi a hl^wk lo a ni. Khariff & Rabbi Crops te hi ch$n kawp thiam tum ni se.
12. Programme bawhzuitu ṭha neih a ṭul. Programme implementation body/ team neih a, enpuitu (suspervision) hman tl^k, vil rengtu tur siam/ din ngei ni bawk se. Loneitu kuthnathawktute harsatna tawha dawm chhuah vat d^n tur te thlenga hmalatu tur (body) chak tak siam a ṭul hle.
Thlai leh thingte hi an t^rlan v>k sen loh a, a ṭhen a z^r chauh t^rlan an ni. Hei hi kamkeuna (eye-opener) tur ch^uh a ni bawk. Sawrkar leh Department hi harsatna siamtu-ah ṭang miah lo se. Market lam thilah, Vairengte, Bairabi v>la lo dan ang rengte kha awm ngai tawh lo se. Department pawh, mi Project Report siam sa lo huhbeh a, mahni ṭ^nghma atan lo hman tum te, mimal ṭhahnem ngai hmal^kna lo dang z^wnga che lo va, a puitu, tithathotu leh kawng kawhhmuhtu lo ni ngei se. Mimal leh Department-a mithiamte thiamna hi hmang ṭangkai a, research beih z>l ni se. Mizoram hi miten an rawn zirna tur leh entawn tur lo ni thei se a va lawmawm dawn em!
Pathian min p>k kan ram leilung nen inmilte hmanga intodelh tum phawt hi kan tih hmasak tur ni se. A t$rah tih nghal vek theih ni lo mah se (sum harsatna avangin), mumal taka hmal^k tir d^n tur leh hmalak z>l d^n tur ruahmana, eng sawrkar pawhin kalpui z>l at^n huam zau leh huam kim tak (comprehensive) policy siam chhuah a hun ta hle a ni.
F. Malsawma (Ex Minister)