THU MAL, BIH CHIAN NGAITE... ('Mitthi' tih dawta 'Thih chhan' tih hi; 'A vang' tih tur a ni zawk lo maw?)

Ve leh ngawt mai a, a mi hlim ṭawng takin, au chhuah loh chuan min tur ve miau ṭhin si a le! Mi thiamte auh eih nan ni leh ta se! (A dik leh dik loh hriat theih a awm chuan le?) 

Kan (Mizo) ṭawng lam bawk hi, a sep sel nazawng ni lo deuh, kan hman rim ber pawl ni si, ṭawngkau pali, hmanna chi hniha hman ni deuh tlat site hi le: 'Ngaimawh - Ngai pawimawh' tih leh, 'A vang - A chhan' tihte hi. (Hnam tinin 

ṭawng thu malte hi awmze neia an chhar leh phuah chu an nih ngei ring ila- hk) 

Ṭawngahte hian thu inzul leh inang, thuhmuna ngaih theih deuh roh, an nihna lo thuhmun chiah si lo a awm nual a, 'Ka hman dan.. ka hriat dan..' ti bur lo deuhin, i chîk tlang chhin teh ang aw: 

1. Ngaimawh - Ngai pawi­mawh (ngaimawhawm - ngaih pawimawhawm):

(a) Ngaimawh (ngaimawh­awm): Hei hi kan hmang rim hle! A hmanna a tam zawk vang a ni lem lo. Hnawksak, ngeiawm, ninawm, dip daltu, etc ang chia hman tur a ni. (naupang zawk leh a tarte thleng paw'n hmang sual kan tam berin a lang- hk). 

En tir nan: Taksaa thil bawk awm te, kawng laia lung tum awm luau te, etc. ngai­mawhawm, ngaimawh tur dik tak an ni; an hnawk, a ngeiawm. 

(b) Ngai pawimawh (ngaih pawimawhawm): Tih tur, tih tum, tih atana ṭha - vei et et, rilru kap tlattu neih sawina a ni ber ang e. En tir nan: Damlo tlawh i duh reng kha i ngai pawimawh; khawiah emaw thu sawitu tur i ni a, i ngai pawimawh; i thil chhia siam ṭhat ngai i ngai pawimawh, etc. 

(c) Dik lo langsar chu - 'Lala damlo ka ngaimawhna a rei tawh, ka hunserh hman tur ka ngaimawh riau, ka ngaimawh êm che a, ka pe mai ang che, etc. a dik lo vek. Damlo chu a ngaimawh chuan, thi daih se a ti emaw, tlawh pawh a tlawh lo hial zawk ang; chutiang zelin, a dang pawh khi a ti lo tawp zawk ang, etc

(d) Thuhmun anga kan hman­na ve thung (hman tam berna): 'Electrict leh kawng chhe reng chu - kan ngaimawh­na/ kan ngaih pawimawhna a rei tawh bawk a, kan siam ta e.' 

A hman theih ve ve. Mahse, hre lem lo mah ila, nih bikna an neih a bo chuang lo:- 'A chhe reng lai' hi kan ngaimawh chu a ni a, 'A siam ṭhat lam hi' ngaih pawimawh tura chu a ni. Tin, taksaa 'bawk' awm pawh a ngaimawhawm a, a tih bo leh tih dam tum chu ngaih pawimawh tura chu a ni bawk, etc.

Tichuan, 'ngaimawh leh ngai pawimawh' chu, inang deuha ngaih fo, thuhmun kher si lo an lo nih chu!

2. A vang leh a chhan: Heng thu kau pahnihte pawh hi, thuhmun chiah lo, nih bikna nei niin an lang leh tlat mai:

(a) A vang: Thil nih tirtu, thlen tirtu - ti mai i la, a kim em maw. En tir nan: Bomb a puak:- A vang chu, mi sualho thil tih - Lala a ṭap; a vang chu, Zuia'n a vel. Kawngpuiah ui a thi; a vang chu, motor-in a chil, etc. (a chhan an ni lo). 

(b) A chhan: Beisei neih, tum neih, hma lama thil awm, etc te vanga nung emaw, thil ti, etc ti mai i la. En tir nan: Isua a thi; a chhan, mihringte'n chatuana nunna kan neih nan. Bob-a a ṭap; a chhan, thil lei a ngen, etc. 

(c) A vang leh a chhan- A inpawlh theihna: Thil thleng a awm a, 'eng nge a chhan?/ 'Eng vang nge?/ 'Eng nge a vang leh a chhan?' te kan ti thei vek a. A vang leh a chhan kan la hre lo reng a. 

Kan hriat hnuah erawh chuan- 1) Court-ah an inkhing. A vang - huan ram thu-ah an inti buai. A chhan- neitu zawk nih an tum ve ve. Isua a thi; a vang - Krawsah an kheng bet. A chhan : mihringte'n chatuan nunna an chan theih nan, etc. 

Le, ṭawng thu malte'n nihna an lo neih bik leh, hman pawlh loh theih loh anga an lan hun ka han kher neuh neuh a ni ve mai a. Kum 50 chuang dawn kan thiamna hmahruaitute'n min lo hman dik loh pui a ni mai ang em? (tih mai a awl dawn a.... kan hre lo le) Tih ṭhat chu a har hle tawh ang, mah se, ngaihtuah ve hrim hrim a ṭha ang e. 

Kum 1945 / '46 vela Kristian Tlangau velahte pawh, tun lai nise 'a chhan' kan tih ngei ngei vekna turahte pawh, 'a vang chu...' an lo ti deuh zel mai. Ṭawng hman dan dik zawk kan ti bo a ang deuh rum rum e! 

Tichuan, kan hrethiam emaw thiam lo emaw, kan pawm emaw, pawm lo emaw chu thu hran ni se - 'ngaimawh, ngai pawimawh, a vang, a chhan' tihte chu ṭawng thu mal, awmze hran nei thliah chu an lo nih hmel e!