Written by
Reuben Lalnunthara Hnamte

Kan ram, kan hnam alo dam theih nan

Mizote hi hnam inpawh tlang tak leh, titiho nuam ti tak, fiamthu nena inchawk hlim ṭhin kan ni. Hnam dangte nena awm khawm nikhua pawh hian kan innelna leh inpawhna hi hnamdangho hian min awt thei hle. Khawi hmunah pawh kal ila, hnamdang zingah Mizo chu kan in hmangaihin, in ṭanpui tawn kan hreh lo a, kan hnam nunze mawi tak hi hnamdangten an awt em em ṭhin a ni. Chutih rual chuan tlakchhamna lai leh induh tawklohna lai erawh kan ngah ve tho mai. Ṭhangtharte nun han en hian, a zavai chuan kan ni lo nain, insiamṭhat kan ngaihna lai tam tak a awmin ka hria. 

Puipun kan ngah lutuk em?
Ngun taka han thlir hian Mizote hian puipunna thiltih kan ngah hle. Inkhawm, khawtlang huap kalkhawm,  committee, birthday lawm, picnic leh a dang tam tak. Chhungkaw nu leh pa tam tak chuan chhungkua kan awp lum hman lo a ni ber. Kohhran leh khawtlanga inhmang deuh phei chu inah an awm hman miah lo. Inkhawm te hi kan nei zing lutuk em? Inrinni zan aṭang hian Pathianni nileng hian inkhawmna hi nei mai ila. Weekdays te hi chu kan chhungkua awp lumna, kan fate nena awm ho nan te hmang ta ila, tun ai hian kan ṭhalaite nungchang pawh hian ṭhat lam a pan ang em? 

Mihring kan inang lo. Ṭhenkhat chu naupangte pawh, nu leh pa zirtirna dawng lem lo pawha fel tak mai an awm rualin, a tam zawk hi chu kaihhruai ngai leh zilh ngai, awp lum ngai an ni. Ṭhalaite pawh zan chhuah a tam lutuk, khawtlang, YMA, Kohhran thiltih, activities hi kan ngah lutuk. Zan chhuah an lo tam chuan a behbawm thil ṭha lo a lo awm ve thuai ṭhin. Naupangte hian nu leh pa hi min entawnin min lo thlir khawp mai a. Inah nu leh pa kan awm tam loh chuan naupang tam tak chu an zalen nghal a ni mai. 

Christian chhungkua chung chang hi in zirtir nasa teh mah ila, nu leh pa in chhungkua kan awp lum tlat loh chuan awmzia a nei tam lutuk lo thei a ni. Khawtlang leh Kohhran ang pawha ngun taka zir a ṭha ka va ti em! Vairama kan awmlai pawh khan kan fate nen Weekdays-ah hian zan lamah kan awmho tlat a, tumah an chhuak ngai lova, kha khan an nunah nasa takin thu a sawi a ni. Chhungkua inpawh tlanna, inhmangaihna thlengin hei hian a hril thui khawp mai. 

Hun vawn dik (punctuality)
Ram a ni emaw, khawtlang, Kohhranah pawh nise, hmasawnna tur kan mamawh em em chu hun vawn dik hi ni. Hun vawn dik loh hi corruption a ni. Hman deuha British Senator pakhat pawh kha, an ram rorelna an neih dawnah minute 5 a a tlai avangin, amahin banna a thehlut tawp a nih kha. Ram changkangah chuan hun vawn dik hi an ngai pawimawh hle. Ram dan bawhchhiatnaah an ngai tlat a ni. 

Mizote hi helai hi kan chaklohna lian tak a ni. Ngaipawimawh leh hun vawng dik tak awm mah se, a mipui tam zawk hian kan ngaipawimawh lo. Office, Kohhran Committee, khawtlang rorelna leh thil dangah hun kan vawng dik lo hian kan la changkan tawk lohna leh kan rilru put hmang a hril thui hle. Ram changkang zawkah chuan hun hi a pawimawh em em a ni tawp mai. Innghah leh inhriatthiamna a awm lo, a hun a nih chuan a hun a ni mai. Engkim a hun dika kan tih thlap thlap hunah chuan khi tah kan awm tawh ang.

Tourism
Kan ramin hmasawnna tura kan mamawh em em nia ka hriat pakhat chu tourism lama hmasawnna hi a ni. Mizoram hmun hrang hrangah ka zin kual tawh a, tourism lamah hian kan la hniam hle. Tourist kan neih ngah theihna tur leh, sum tam zawk kan ramin a hailuh theihna tur chuan tourism lamah hmasawn kan ngai tak meuh. Ram hrang hrang sum hailuhna tam tak chu tourism hi a ni. Kan ramah hian tourist-te tana han tlawh tur leh, an rawn kal chakna chhan tur hi a tlem hle. 

Hmun hrang hrangah hian sorkar building sum tam tak senga sak, maintain lem loh ṭhing deuh ṭhup leh, luah loha ram ta mai hi hmuh tur a awm nawk mai. Tripura te pawh khu an hniam viauin ka lo hre ṭhin. Kum 3 zet kan awm chhung khan tourism lamah chuan kan lo pha lo hle mai tih a takin ka hmu. Han fan tur leh, chhungkua pawha lenna tur khu a awm nawk. Chung chu, mimal ta aiin sorkar ta an ni deuh vek bawk. An enkawl ṭha em em a ni. 

In kalpawhna ṭha
Ramin hma a sawn theihna tura thil pawimawh ber zinga mi chu inkalpawhna ṭha a ni. Ka rilru ngaihtuahna mawl tak aṭanga ka thlirin, kan ram zim te hian inkalpawhna ṭha siam hi a harin ka hre miah lo. Tangka te a nihna tur taka hman a, ruahmanna ṭha a awm chuan reilote-ah kan ram hi chu blacktop ṭha takin ka luan chhuak vek thei. Tripura khu keini aia kan dahsan lem loh leh, state pawh te zawk anga kan ngaih a ni, mahse, kawngpui an nei ṭha em em a, a grade pawh a ṭha. 

National Highway phei khu chu PWD-in an vil reng a, a chhe deuhlai chu an thawm ṭha reng mai a ni; a chhe hman meuh lo. An kawngpui a zau a, a nuam a, ka rualawt ṭhin. Power lamah an changtlung em em bawk. Keini ramte pawh hi kan sorkar hian theihtawp han chhuah sela, an ni ai chuan khitah kan la ni vat ang. 

Tripura kan awm chhunga mak ka tih em em ṭhin chu, sorkar officer-ten motor mahni inah an kawl ngai lo tluk a ni. Driver-ten an rawn lam a, an thlah leh mai ṭhin. An sorkar office compound fai em em mai te khu a hmuhnawm. A bikin an Secretariat Office khu a nalhin a fai em em mai a. Foreign aṭangte in a en tur an lokal ṭhin! An Secretarriat Office khu chu fan tham leh thlir tham tak meuh zu nia. 

Dan hi lal hle se...
Sorkarin, ramin hma a sawnna tur te, mipui an him theihna tur te in Dan fel tak a siam a. Hei hi mipuiin kan zawm ṭhat a, sorkar kan thlawp tlat hi a pawimawh. Chutih rualin sorkar lam pawhin a zawm diktu nih an tum a ngai bawk. India ram hi Dan aia mi thiltithei leh hausate lalna ram a ni tih mai tur hian a lang ṭhin. Mi thiltithei leh hausate chuan thil an tisual thei lo tih hial khawpa ngaih theih tur a ni tlat. 

Vawikhat chu jail pakhat kan tlawhnaah jail vengtu pakhat nen kan ti ti a. Ani chuan “Ka pu heng kan jailte hi chu, mirethei jail a ni mai. Mi hausa leh thiltithei an tang ve ngai lo” a ti chu mak ka ti hle. Dan hi lal se, thilti sual leh dan bawhchhia chu, mi hausa leh thiltithei pawh nise, an Dan bawhchhiat anga hrem ni mai sela, kan ram chu a nuam zawk ngei ang. 

Londona ka zu kal ve khan, thil tam tak ka zir a. England-ah chuan dan a lal hle. Dan an bawhchhia a nih chuan, mi hausa a ni emaw, thiltithei eng ang pawh nise hrem an ni mai. Vawikhat chu Aizawl khaw chhungah hian bike-in ka tlan a. Sorkar officer lian tak pakhat motor hi kawng dal deuh hian a park tlat mai a. Taffick ho pawn an ngaimawh tih a hriat - an sawisel ngam chiah si lo. Khangte kha Dan an bawhchhiat chuan man hmak ngam se, mah se, an man a nih chuan, chunglam aṭangin an bei ang a, a mantu khan a tuar leh dawn si a. Hmuh loh der mai kha a ngai tlat a ni. 

Public transport
Kan ramah hian mahnia private car neih ngei leh, han chuan vel hi kan ngai ropui tlat mai hi kan la changkan tawk lohna a ni thei ang em? Ram changkangah chuan privatea car neih hi an ngai ropui miah lo. London-ah te khuan Public Transport a ṭha a, miin an duh zawk. Bus driver-ten necktie awrh thlapin changkang takin bus an khalh mai - conductor an awm chuang lo. Mipuiin a hmain smart card an lo book lawk a, tah chuan an chuan theih zat tur a awm vek. Bus driver bulah han bel zeuh a ni mai. Tuman dawtsawi emaw, dik lo taka tih an tum lo. 

Train a awm ṭha em em bawk. Train-a kal duh pawhin smard card an book leh mai a. Mahni car a kal aiin a tlawm zawk a, a awlsam a, traffick jam tur nasa takin a save bawk. Kan ramah pawh hian public transport hi tun aia ṭha zawk nei ila, changtlung leh changkang zawkin ruahman ila, mipuiin ṭha taka an chhawr theih turin. Loh theih loh a nih loh chuan private a car neih kher hi tum lo bawk ila, a neite pawhin hawl chhuak zen lo ila; traffic jam lutuk pawh hi a ziaawm ngei ang. 

Kan ram hi nuam taka siam turin thil tam tak a ngai lo e. Thil a nih ang tur taka nih tir a, dikna nena rorel a nih chuan ram nuam leh Christian ram nih a phur zo ngei ang. Mi tam takin kan rama lokal hi an la chak dawn a ni. Khawtlang, Kohhran angah pawh, zan chhuah hi tam lo se, chhungkuain awmho tam ila, sualna punlun tur pawh hi nasa takin kan pumpelh thei dawn a ni. 

Reuben Lalnunthara Hnamte