Written by
LR Chhangte
MSc (Forestry)

Mau leh Mizoram

Mizoram hotupa ber kan Chief Minister zahawm tak Pu Zoramthanga chuan mau (rua) hmanga sum tam tak lakluh theih dan a hria a. Hmarchhak helna pawh hi mau hmanga tihtawp theih a inrin hial thute a sawi takah chuan he man (mau leh rua hi sawi pawlh a ni ang) chanchin hi chiang zawka chhuiin kan CM thusawi hi a tak a nih leh nih lohte thiam ang tawk tawkin kan chhui zau dawn a ni. 

Mau hi kan nuna bet a ni:- World Bamboo Day 2018 ah khan an thupui chu, "Bamboo as a tool for achieving economic and social sustainability," tih a ni a, heta ṭang ringawt pawh hian mau/ raw ṭhatzia chu kan hmu thei a ni. Khawvel ram tam takah chuan mau hi an thingtlang nun nen a inzawm nghet tlat a, Mizoramah pawh hei chiah hi a ni; mau leh Mizote inzawmna hi thingtlangah hian a thuk hle a ni. 

Kan huan hungna hmanrua a ni a, tlangram leh aiawt hi mau aṭangin kan siam a, kan thlam leh kan chenna in pawh mau leh rua hmang bawka sak a ni. Kan ar in leh kan zun in bangte pawh mau tel lo chuan a kim thei lova, tun hma phei chuan kan tui chawina a ni a, tunah pawh kan chawhmeh tui ber zinga mi chu mautuai leh rawtuai a ni - sawi zel dawn chuan mau ṭangkaina hi sawi tawp theih a ni lo. 

Khawvel leh mau:- India hi khawvel huapa mau nei tam ber dawttu a ni. Mau nei tam ber chu China a ni a, anni hi chu ram lian an nih bakah mipui tamna ber an ni tel bawk a, mau hmang ṭangkai ber ram an ni bawk. International Bamboo and Rattan Organisation (INBAR) hmunpui hi China ramah a awm a, hetah hian mau leh a kaihhnawih zirna, sumdawnna atana a ṭangkai dante leh mau leh a chhehvel chanchin tam zawk chu a hriat theih a, hei hi mau lam zir mite tan chuan an hmun pui ve pakhat a ni. China hian 60% aia sang mau hmanga sumdawnna sum che vel hi a chang a, khawvel ram zawng zawng belhkhawm aiin China rama mau vel hian pawisa a thawk chhuak tam zawk a nih chu. 

Dr. Hans Friederich, INBAR Director General chuan, "Kum 2020 a nih meuh chuan China-in mau aṭanga pawisa a thawh chhuah hi a letin a pung dawn," tiin hman kumah khan a lo sawi tawh a, mau hmanga sumdawnna leh eizawnna chu kal pui tlak tak a nih thu a sawi. 

India ram leh mau:- India ram hi khawvela mau hmanga sumdawnna lamah pahnihna kan ni tiin mithiamte chuan an sawi. He ram hian mau lama hmasawnna turin kum 2007 daih tawh khan National Bamboo Mission a din a, hactre maktaduai 10 vela zauah mau/ raw hmun a nei mek bawk a, he India ram hian dollar billion 4.5 vel mau hralhna aṭangin a lalut niin an sawi. India ramah hian mau chi hrang 136 vel a awm a, chung zinga chi 16 chu sumdawnna atana hman tlak niin National Bamboo Mission chuan a ngai. 

India rama mau lama scientist hming­thang deuh mai chu Bharathi Namby a ni. He pa hi kan Chief Minister zahawm takin, "Ka ṭhian pa" a tih kha a nih chuan he pa kal tlang hian hlawhtlinna hi a zir theih a beiseiawm hle mai. Namby hi agricultural scientist a ni a, tissue culture chungchangah hian research a bei a, kum 30 chuang a bei tawh a, high density bamboo variety pakhat Beema (Bambusa balcooa) kal puitu a ni a, a thiamna hmuh chhuah hmangin acre khat chhungah ton 40 vela rit mau/ rua a thar thei a ni. Chu mai chu ni lovin Karnataka - Tamil Nadu border-a Hosur aṭangin mau ṭiak hi maktaduai 10-te kum khatah a hralh thei a, pakhat zel hi Rs 30 man an la ti zui a, thil dang tel lova mau/ raw ṭiak a hralhna ringawt pawh hi hausak pui tham a ni tawh a nih chu mawle! 

Pu Zoramthanga'n mau hmanga hausak­na a sawi hi ṭhenkhat chuan mumang sawi ang velah an chhuah ṭhin a, thil thleng tak tak thei leh India ramah pawh thil thleng mek a nih chu. He Mizoramah hian kan ram hausakna hmang ṭangkaiin mau leh rua hmangin kan hlawhtling ve theiin a rinawm a, mahse tih tur ṭul a awm dawn ta a ni. 

Mau leh Mizoram:- Kan Chief Minister hi a tuina kawngah chhuanawm viau mahse patlinga pumpa thu hi a sawi uar chiam chiam lutuk ṭhin a. State Chief Minister a nih angin puitling takin awm se, ngaihtuahna fim nen a thusawi hma hian uluk takin ngaihtuah se a ṭha khawp mai. Raw hmun a sawi dante kha thu a uar lutuk a, tunah chuan a campaign tawh lova, ram hotupain a mipuite hnenah thil a sawi tawh tih hi a chian a ngai ve khawpin ka hria, kan hoptupa ber mah ni se hei hi chu kan sawi ve ngam a ngai a ni. 

"Rua hi eizawnna atana ṭha ber, hahdam ber... enkawl a ngai lova, a puitlin tawh chuan a seng hun nghah a ni mai," a han ti mai kha thil a ngai awlsam leh lutuk a, rua hmangin buh ṭin nga hmunah cheng nuai 50-70 thar theih a nih thu a sawi te khan thu hi a uar thei leh lutuk a ni. India ramah hian raw market hi a awm tehmeuh mai, mahse ngaihtuah ngai ta chu Mizoram aṭang hian eng thil mai pawh hi export a harsa a, rua phei chu a rit si a, rel kan la nei bawk si lo, engtin nge kan hralh ang? Tunge rawn lei ang? 

Ka hriatthiam ve chinah chuan India ramah hian Assam hi mau tamna state a ni a, chu chu kan ṭhenawm chiaha awm a ni. Assam state-ah hian North Cachar Hills, Cachar, Nagaon, Karbi Anglong, leh Lakhimpur District te hi mau ṭhat duhna nia an sawi a ni a, hengte vang leh tun hmaa an lo buaipui rei tawh avangin kum 2017 mai khan crore 62 man Bamboo Technology Park an lo nei tawh. 

Kan ṭhenawm state hian ṭin nga hmunah cheng nuai 50-70 an thar thei reng em? Assam kuthnathawktute hi mau/ rua vangin an hausa thur thur em? Ṭhenawm state hi rua leh mau thar chhuak hnem state an nihlaia an ṭhenawma state tereuhte zawkin kan rama mau leh raw awm sa pawh ni lo, lakluh chawp tur hmanga state hausa nih kan lo tum ve dan hi chu ennawn a ngai deuh lo maw? 

Hetah hian sawi chian ngai tak a la awm lehzel bawk a. India sokar chuan mau ang chi reng reng hi Forest department khuahkhirhna hnuaiah dah tawh lovin 'grass family' a nih avangin a hralh chhuah leh lakluh velah pawh free takin a kalpui theih tawh, an ti. Chutiang market-ah reng reng chuan a sumdawng lian sa hi khum/ luahlan an harsa hle tawh ṭhin a, Mizorama mau leh rua lo buaipui ve chiam chiam hian Assam pawh kan khum zawh si loh chuan, midang aia ṭha rua kan neih bik bawk si lo a, intodelh kawng a va bo ve mawle? Hetah tak hian 'dream' ringawt neih hi a tawk tawh lova, 'vision' neih tel a ngai tawh a ni tih a lang chiang hle. 

India ramah mau (rua) a ṭha duh a, Mizoramah a ṭha duh ang bawkin Assam-ah state hausa zawk, thawn chhuah awlsam zawkah a ṭha duh tel tho si a, state dangte neih loh zuar tur ang maia India Hmarchhak hel tihtawpna tur ang hiala zawrh chi a nih dawn chuan Assam CM hi a sawitu tur zawk chu a ni dawn lo'm ni? Assam hian an mau sawngbawlna hmunpuiah hian tunah hian modern Common Facility Centre neiin chutah chuan block making facility, Vacuum Pressure Treatment Plant, Resin Making Facility, Bamboo Stick Making Facility, Bamboo - Waste Plastic Composite Making Facility, Charcoal making facility tihte an nei tawh a. Anni hnenah hian Mizoram rua leh mau hi supply dawn ila an ngah sa nasa mai bawk si a, Mizoram aṭanga Assam kal kanin kan hralh dawn tihna nge ni ang, kan mau leh raw lian chi phun tur hi engtia suma chan tir tur nge tih hi tun aṭangin ngaihtuah lawk a ngai e. 

Mithiamte tan chona ni nghal se, tuna a lan dan hi chuan raw hmunah pawisa lakluhna a tam tih hi kan inhrilh chiam chiam ang a, thlai leh thing dang hmanga mi beidawng kan siam ṭeuh ang bawk kha a thleng leh ang a, kan beisei ang pawisa a lo lut leh si lovang tih a hlauhawm chho dawn a ni. 

LR Chhangte, MSc (Forestry)