Written by
Lalremruata

Ram dang mau/ rua chin hi Kan ram tan a pawi thei

Pathian hian hnam tinte hi awmna tur hmun min pe a, ramri min khamsak ṭheuh bawk. Kan chenna leilung min luahpui turin thing leh mau leh hnim chi hrang hrang a dah bakah cheng tura a ruat, nungcha chi hrang hrang a dah bawk. Chung A thilsiam, kan chenpui tura a ruatte nen chuan inring tawnin (ecosystem) kan awmho a, chu kan inrin tawnnaah chuan chat pakhat (ecological imbalance) lek a lo awm pawhin kan vai tawrh a, mihringte hi a tuar na hlei hlei kan ni thei. 

Tun hnaiah kan Chief Minister Pu Zoramthanga’n a buaipui em em, kan ram hmasawnna tura a ngaih, amah ngeiin ram dang mau/ rua chi ṭha chi a tih, a maktaduai tela lak luh a, kan rama chin a nih tur thu a sawi a. A ṭhahnemngaihna leh a ngaihtuahna a zahawm rualin engtiang chiahin nge kan ram leilung tan pawi a khawih theih a, engtia nasain nge kan biological diversity a tihchhiah theih tih lam erawh a ngaihtuah tel lo niin a lang. Tun hma aṭang tawha a rilrua ram dang mau lang lian lutuk hian exotic species hlauhawm theihzia hi a hmuh hmaih a ni ber ang. 

Exotic species introduce ṭhat lohna pakhat lek han sawi ila. Kum 1882 khan Chinese Golden Bamboo (Phyllostachys aurea) an tih ang hi China aṭangin America ramah an la lut a. A tirah chuan hman pawh an hmang ṭangkai narawh e. Mahse, hun a lo kal a, a ṭhan duh avang leh a hung (clump) kha km 10 dawn dawna zaua a inzarpharh theih avang leh, leia chaw ṭha awm (soil nutrients) an ei nasat bik avangin, an chin hmasakna hmun Alabama-a tualṭo thingte chu a dipria zo ta mai a. Chu mai ni lovin he Golden bamboo hian helai hmuna awm ṭhin ramsa leh sava te a um bo tel bawk a. 

Vawiin thlengin Golden bamboo hian America ramah harsatna a la thlen a ni. Chhimchhak lam, Maryland aṭanga Oregon thleng bakah, Western State tam takah harsatna a la thlen a, America sawrkar khuan China mau suat nan kum tin dollar 138 billion an hmangral ziah anga chhut a ni. Golden Bamboo hian America  chauh ni lovin Australia leh Europe ram tam tak a run a, ram 100 chuangin ‘Invasive Species’ (ram pawn aṭanga ramsa thing leh mau lakluh, an lakluhna leilung tana hlauhawm leh ṭha lo) ah a puang tawh a. Florida’s exotic pest plant council chuan Golden Bamboo hi Invasive Species category 2 ah a dah mek bawk. 

Ram pawn thing, mau leh ramsa (exotic species) lak luh hian tualṭo thing leh mau leh ramsa (indigenous species) tan chhiatna a thlen thei tih hretu, hnam fing leh ram changkang zawkten an bansan mek laiin kan ram hruaitute erawh chuan ram hmasawnna tur niin an la ngai tlat mai hi a buaithlak lai tak chu a ni. Kan ram hruaitu hmasa te (Congress sawrkar pawh tiamin) aṭang tawhin- Teak, Tung, Rubber, Oil Palm, tunah ram dang mau chin a ṭhat thu leh a hlawk thu min hrilh leh tawh a; hlawkpuina tak tak ching chhuak mang si lovin, kan ram leilung tichhe tawk lekin kan ching a, kan environment hian nasa takin a chhiat phah zawk si. 

Tunah hian khawvelin Oil Palm a buaipui leh tawh a. A ching nasa ram Indonesia leh Malaysia chuan a takin an tuar mek bawk. Khawvel leilung chhe zel tur vengtu pawl, Green Peace zirchiannaah chuan Malaysia rama ngaw, thing leh mau leh hnim chi hrang hrang ṭo pawlhna (secondary forest) hmuna species 78% lai mai chu Oil Palm awmna hmunah an ṭo ve thei lo tih an hmuchhuak a, hei vang hian United Nations-ah Oil Palm chin hi khap turin a ngen hial a ni. 

Indonesia ramah chuan, oil palm chinna atana ngaw an ṭhiah nasat lutuk avangin khawvel hmun danga awm ve lo zawng chi khat, Orangutan 50000 chuang an thih phah tawh a, mang thei dinhmunah an ding mek. Kum 2015 khan Indonesia hian Oil Palm sawngbawlna lama boruak ṭha lo an tihchhuah hnem avangin Greenhouse gas tihchhuah lamah America a khum a ni. Hei mai hi ni lovin, Borneo Elephant leh Sumatran Tiger te chu Oil Palm chinna atana an chenna ngaw an suat nasat avangin mang thei dinhmunah an ding mek bawk. Oil Palm avanga thing leh mau leh nungchate an chereu zel duh loh lantir nan Norway sawrkar chuan nikum khan Oil Palm aṭanga siamchhuah Biofuel hmang duh lo hmasa ber ram ni turin an Parliament-ah Oil Palm an lo banned tawh a. European Union pawhin Oil Palm aṭanga siamchhuah Biofuel hman lohna tur dan siam tumin hma a la mek bawk. 

Kan Chief Minister Pu Zoramthanga’n ‘mau chi ṭha chi’ a tih hi eng species nge tih hre lo mah ila, ram dang mau a nih avangin kan duh lo nghal ringawt a, a lian chi a nih leh lek phei chuan ka duh lo lehzual. Kan hriat angin tlang ram chhengchhia a awm kan ni a, kan raw neih sa ho pawh a hung a tawlh duh tehreng nen, mau lian hung phei chu kan leilung hian a dawl lo hma dawn tih a hriat reng. Mau leh rua reng reng chu a zung  (Rhizomes) aṭanga a kung thar rawn chhuak zel a nih avang leh, a zungin zung a kaih thuk ve loh avangin mau lian hung phei chu leiin a dawl lo hma dawn a, a maktaduai tel kan chin phei chuan a hung hi a tawlh fo a rinawm. 

Thing leh mau te hian natna an nei ve a, ram pawn thing leh mau leh ramsa natna (Invasive exotic diseases) an tih phei chu a hlauhawm lehzual. Kum 1904 khan Japanese nursery stock aṭanga an thing lak luh aṭangin America rama Thingsemim chi khat, Chesnut thingten natna an kai vak mai a, he natna hi Chesnut Blight an ti a, Pathogenic Fungus (Cryphonectria parasitica) vang a ni. Kum 1940 a lo thlen meuh chuan North America-a American Chesnut kung tluklehdingawn 4 ngawt he natna hian a suat hman a. Kum 1938 khan Chesnut Blight hian Europe khawmual lutin, Europe-a thing te pawh nasa takin a suat. Hetih lai hian Asian Chesnut species ṭhenkhat chuan he natna do theihna hi mak tak maiin an lo nei tlat mai a, an tuar ve lo. 

Mau leh rua te hian thing dangte ang bawkin natna an nei ve a, hriat theih chinah fungus 440, bacteria chi thum, virus chi hnih leh plytoplasma chi khat mau leh raw natna hmuhchhuah a ni tawh. India ramah pawh engemawzat a awm a, kum 1970 khan mau leh raw natna chi khat, Bamboo Blight an tih chu India leh Bangladesh-ah a awm tih hriat a ni. Kan rama mau leh rua te pawh hian natna nei mah se kum za tam tak heng natnate nena lo chengho tawh an nih avangin natna do theihna (resistance) leh natna laka lo insiamrem theihna (adaptability) an lo nei tawh a, ṭhenkhat chuan thihpui tho mah se chereu phahna em chu a thlen thei lo a ni.

Pu Zoramthanga tum ang hian ram dang mau/ rua, a maktaduai tel chu lo phun ta ila, chung zinga tam tak chu fungal infection nei saa Mizoram rawn lut tur an ni tih hi thil chiang a ni. Mau ṭiak makdaduai tel kha laboratory-ah a hrisel leh hrisel loh en sen ni dawn hek lo. Chu Exotic Invasive Diseases chu kan ram mau te hian khuareiah an la kai ngei ang a, an la tawn ngai loh natna a nih avangin resistance leh adaptability an nei dawn lova, an natna kai chu a hlauhawm chi a lo nih hlauh phei chuan tun aṭanga kum 30-40 ah chuan kan rama rua leh mau te hi a chereu vek thei a ni. 

Mau hi di (grass) chi khat a ni a, kan chaw rinpui ber buh pawh hi di chi khat tho a nih avangin natna kai hma tura ngaih an ni. Kan ram rua leh mau ringa nung- khau chi hrang hrang leh tuaingawt etc ten ei tur leh awmna tur an nei lo ang a, ‘ecological imbalance’ lo awmin - ‘Biodiversity Hot Spot’ ni ṭhin ram hi thlalerah a chang thei a ni. A chunga kan sawi te khi sawrkar term hnih- khat chhung leka thil thleng mai tur a ni lova, thil thleng ngei ngei tur tihna pawh a ni chuang lo. Mahse, term khat sawrkar thiltih sual palhin chhuan lo la awm zel tur tan chhiatna a thlen thei tih kan sawina mai a ni. 

Pu Zoramthanga hian mau a buaipui rau rau a nih chuan Pathianin hmakhawsang aṭanga kan ram leilung mila lo awm tura a dah- rawnal, rawthing, phulrua, mautak te hi an ṭhatna leh ṭhatlohna zirchiang a, research mumal tak nena a hman ṭangkai dan ngaihtuah hi a tih tur a ni zawk. Kan ram mau ngei hi chin belh a, paper mill din a, tuna kan ram leilung tichhe mektu polythene bag thlak nana paper bag siamchhuah pawimawh zawkzia hria leh, heti lam zawnga thil thlir nachang leh chinchang hria ram hruaitu kan neih hun a nghahhlelhawm mang e. 

Kan ram hruaitu lu berin kan ram rua leh mau hnualsuata ram dang mau a buaipui laiin vaiho chuan a ṭhatna an hmu bik a niang e, kan ram rua leh mau ngei chu phurh thlak mai duhtawk lovin lui dungah an tawlh thla dul dul reng mai si a. Kan Chief Minister-in, ‘Kan flagship programme pui ber’ tia ram dang rua a atchilh chhung hi chuan kan ram hian hma a va han sawn dawn lo nasa rua em! 

Lalremruata