Written by
Dr Krista Roluahpuia
IIT Bombay
Zirlai pass-te lawmpuina
Thuhma: Kum 2018 - ‘19 chhung atan pawl 10 result chu a chhuak leh ta der mai! Zirna hi mihringte a huhoa awmze nei zawka kan khawsak theihna tura hmanraw pawimawh tak mai a ni a. Exam pawh hi chuti ang kawnga hma kan sawn theihna tura kailawn pakhat a ni ve a, result a chhuak leh thei ta hi a lawmawm hle a ni. Chutih rual chuan heti ang hmasawnna kan dawn zawng zawng hi Chanchin Ṭha avanga kan neih a ni a, a lawmawm a ni. Mite angin mi fuih thei dinhmunah ding lo mah ila, hlawhtlinna in lo chan hian rilruah eng eng emaw a lo lut ve ṭeuh ṭhin a. A ṭhen azar ka lo ziak dawn a ni.
Lehkha kan zir chhan hi
hriat chian a pawimawh ber!
Eng vanga sikul kal ṭhin nge i nih tih i inngaihtuah ngai em? Eng vangin nge lehkha i zir tih hi hriat chian i tum tawh ṭhin em? Nitin sikul kan kal a, class room-ah leh pawnah zirtirtute thu ngaichang reng rengin kan khawsa a. Tih tur min pe a, class-ah leh in lamah kan ti leh mai a. Kum tawpah kan exam a, a zo leh der! Kei chu thingtlang khua aṭanga lehkha zir ṭhin ka ni a, exam kan zawhin kan khuaah ka hawng a, ka lehkha zir thiamna kha hmanna lai tur reng reng ka hre ngai lo.
Vawk chaw leh ar chaw pek a ṭulin ka pe a, Lo-ah feh a ṭul chuan ka feh mai a. Tui khai a ṭul chuan ka khai a. Mughal Empire inrelbawl dan ṭhatzia leh Universe pian dan chanchin vel sikula kan zir ṭhin kha ka hman ṭangkai awm ka hre hauh lo! Mahse zawimuangin zirna awmzia ka man chho ta niin ka hria a. Sande sikul leh ṭhianzaho zingah sikul kal leh kal lo chu kan danglam a ni tih ka man chho ta a. Exam-na-a pass ngawr ngawr kha ka zir chhan a ni lo tih ka hre chiang chho ta tlat mai!
Hun ka vawn dik theih nan a hun taka sikul kal te, zirtirtute thuawih te leh a dang tam tak kha ka lehkha zir chhan ni ta ber hian ka hre ta. Mathematics leh Science-ah problem chawh chhuah tur home work atan zirtirtuin min pe ṭhin a, khang te kha tih hram hramna tel lo chuan kan ti thei meuh lo. Chu tih hram hramna chuan ka puitlin hnu hian hun harsaah remhriatna te leh tuarchhelna te min siam ṭhin a, chu chuan inrintawkna min lo pe. Thil dang tih ka chak ngawih ngawih chang pawha lehkha ka zir luih tlatnate khan insumtheihna min lo tuh reng a lo ni a, puitlin hnu hian duhthlanna dik ka siam theih nan min lo pui reng a lo ni.
Exam-naah ka ti ṭha ve ṭhin; mahse exam-naa ka tih ṭhat ṭhinna hi chu a pawimawh ka ti ber lo! Chu ai chuan zir zel thei turin tumruhna, inrintawkna, taimakna, tih hram hramna, rinawmna leh a dangte ka nei thei hi a pawimawh ka ti ber ta a ni. Tunah pawh hian mark in hmuh san vang leh in pass ṭhat avangin ka lawmpui lo che u a. Chuti ang dinhmun thleng thei tura insumtheihna, tih hram hramna, thuawihna, rinawmna leh a dangte in lo zirchhuak hi ka lawmpui em em zawk che u a ni!
Zirnain a tum chu mi hmantlak
ni tura buatsaih a ni!
Zirnain a tum ber chu - mi hmantlak ni thei tura zirlaite buatsaih a ni. Mi hmantlak kan tih hian Mizoram angah chuan chhungkua, kohhran leh khawtlang tana mi ṭangkai te hi an ni emaw kan ti maithei. Mi ṭangkai ni tur chuan eng thilte nge mihring hian kan mamawh tih inzawt leh ta ila, kan rilru-a lo lang tur chu rinawmna, inrintawkna, dawhtheihna, taimakna, tih hram hramna, peih rei/ fuat (consistency), thil hriat zau, themthiamna (skills) leh a dangte a ni ang. Mahse a chunga tlemte ka tarlan zingah khian kan ngaihpawimawh ber chu thil hriat zau leh themthiam (skills) lampang hi a ni tlangpui! Chu chu exam-na hmanga kan teh theih niin kan ngai ṭhin bawk a. Mahse hengte aia hmasa tur leh pawimawh zawk hi a awm tlat: chungte chu - rinawm, inrintawkna, dawhtheih, tih hram hramna, taimak leh peih rei/ fuat (consistency) angte hi mi ṭangkai ni thei turin kan neih phawt a ngai. Chumi awmzia chu exam-naa tihṭhat aiin nungchang ṭha neih hi a pawimawh fal em em a ni.
Eng vangin nge pawl 10 distintion-ah (first-ah) a pass a, entrance lian tham a paltlang theih loh? Engah nge College velah a tihchhiat tulh tulh a, a nungchang a hloh tak? A chhan pakhat chu eng dang ni lovin, rinawmna, dawhtheihna, taimakna hi an lo zir chhuak lo ṭhin atin a ni. Tih hram hramna an tlachham a, hun harsa a lo thlenin an zâm a zal a, an hlawhchham ta mai ṭhin a ni. Naupang thiamthei (intelligent) tak tak, mahse zir sang lem lo kan tam. Chuvang chuan zir zel thei tura kan inbuatsaih nan rinawm, dawhtheihna, thuawihna, inrintawkna, dawhtheih, tih hram hramna, taimak leh peih rei/ fuat (consistency) subject pawimawh lutukah hian Letter mark kan hmuh a pawimawh hle.
Hengah hian Letter mark kan hmuh loh chuan IAS emaw doctor emaw pawh ni mah ila VDP leh YMA check theih loh - khawtlang tana mi hnawksak em em, eiru kan ni mai dawn a ni. Chumi awmzia chu eng hna pawh thawk ila rinawm tak leh taima taka ka thawh kha khawvela ka damchhan a ni tihna a nih chu. Kan hrethiam em aw? Officer eiru ṭhin ai chuan kawng phiat faitu hian rinawm taka hna a thawh hian midangte tan malsawmna thlentu a ni zawk tihna a ni. Chu chu zirnain a tum ber pawh a ni.
In tuina ber line-ah kal rawh u
Mizote hi intihhmuh hnam kan ni a. Bawh tawh chu bawh huam huam chi kan ni. Ṭhatna tam tak a neih laiin ṭhatlohna pawh a nei thei bawk ang. Pawl X pass ṭhate chu Science la turin kan fuih tlangpui. Pass hniam deuhte chu Arts lam la turtein an beisei mai ṭhin; hei hi a ṭha lo em em a ni. Nu leh pa te pawhin heti ang zawnga fate zirtir hi a ṭha lo a ni tih kan pawm a hun.
In zir zelna turah hian duhthlan tur in la ngah a, in tuina ber kawng zawh rawh u. In rilru pek zawng, ngaihnat zawng, zir nuam tih zawng lamah kal chat rawh u. In career goal thlan chungchangah pawh a puih che u ka ring. Mark hmuh san avanga Science lak ngawt te, medical doctor nih tum ringawt te ang chi kha kan kal pelh a hun. A thiam thiamin Arts lam kan zir thar a hun leh tawh khawp mai. In tuina a nih phawt chuan Arts lam pawh zir turin in rilru siam rawh u.
Changkanna leh ngaihsan tur dik tak hriatnaah pawh lo pass rawh u. Changkanna dik tak hriat chiannaah hian mark sang tak in hmuh a pawimawh niin ka hria. Kan thawmhnaw inbel, kan bike (scooty, motor) neih, kan in leh lo neih leh a dangte hian kan changkanna hi a hril ber lo a. Tunlaiin social networking lam - Instagram leh Facebook lamahte pawh changkanna ziktluak ni si lo intihhmuhna a hluar hle. Chung aia pawimawh zawk leh in rilrua awm ve reng tura ka duh chu ‘midangte tana mi ṭangkai nih hi changkanna dik tak a ni’ tih hi a ni.
Chu chuan mahni inhriat chianna te, mahni background leh kan neih inmila inchei te leh khawsak te a huam tel thei a ang. Thawh hreh neih lohah te hian in pass chhuah a pawimawh hle niin ka hria a. Mizote chuan hna hmu leh hna thawk tia kan sawite hi sorkar hnathawk chauh an ni ṭhin a. Hei hi thil kalphung dik lo em em a ni! Eng hna pawh hi a zahawm vek a. Eng hna pawh thawk se mahni kut kea ding theite hi mi ropui leh zahawm berte an ni zawk.
Ngaihsan tur dik hriat a pawimawh hle. Thil eng pawh hi ti dawn ila kan thinlungah a thawh ve phawt hnuah hma kan la chauh ṭhin a ni. Kut hnathawh leh inhlawhfakte hi zahna tur a awm lo. Kei pawh hi chhuti rei deuh hlek neia Mizorama hawn huna ka hnathawh chak ber chu restaurant-a inhlawhfak a ni. A rethei ber leh hausa ber, a zir sang ber leh hniam ber tan inhlawhfak leh kuthnathawh hi tih theih vek a ni. Mahni in leh lo, khawsak phu loa inlak changkan ve ringawt ai chuan thawh hreh nei miah lote hi zirna avanga mi hlawhtling - top 10 a tling dik tak zawk a ni tih kan hre reng ṭhin dawn nia.
Mahni nihna diktak hriatchian leh zahpuihloh theih hi finna kailawn - hlawhthlina bulpui - midangte tana ṭangkai kan nih theihna tura hmanraw pawimawh em em a ni. Engpawhnise, engkima Lalpa ṭih hi finna bul a ni tih kan hriat a, a aw kan ngaihchan a, amah kan rin hi a him ber a, chu chu hlawhtlinna kailawn pawimawh em em, midangte tana mi ṭangkai kan nih theihna chu a ni.
Dr Krista Roluahpuia, IIT Bombay