Written by
Lallawmzuala
Dept. of Mass Comunication, Mizoram University
Tuifinriat thli a nasa, tuifawn a sâng zel
Kan chenna khawvel chhim lam (Southern Hemisphere) tuipui-ah thlitleh a nasa zualin tuifawn pawh a sang tial tial a. Researcher Ian Young leh Augustinus Ribal (University of Melbourne a Department of Infrastructure Engineering) te chuan uluk takin an zirchiang a.
He zirchhian nan hian kum 1985 aṭanga bulṭanin nikum 2018 thleng khan hun an hmang a, satellite chi hrang hrang 31 lai an hmang bawk a ni. Kan khawvel chhim lama tuifinriata tuifawn leh thlitleh dan hi tuipui dangte nen khaikhinin nasa takin hmanraw ṭha tak tak hmangin an zir a. Hei hi khawvel thil chhuichianna chipchiar leh hautak ber pawl niin an sawi bawk a ni.
Zirtuten an hmuhchhuah chu chhim lam tuifinriata thli tleh ṭhin te hi a nasa tial tial a, 1.5 metres per second-in kum 30 chhung khan a pung a, hetih mek lai hian tuifawn pawh centimeter 30 laiin a san belh bawk a ni. Chhim lam tuipui ah hian ruah a sur nasa-in thli a tleh nasa hle ṭhin a, hei hian tui chim chin a tihsan belh nasa a, tui fawn pawh a ti sosang hle ṭhin a ni.
Ian Young chuan tui chim chin hi centimetre 30 laia a san belh hi tam angin lang lo mahse kan hma lam hun turah hian sik leh sa a danglam chhoh zel avangin thil hauhawm tak a ni thei a ni a ti. Tuifawn san zawng a pun chhoh zel chuan hei hian tuifawn kalkawng a ti danglam thei a, vaukama chengte tan tuilian hlauhawm tak a thlen thei a, vaukam hnaia hmun hniam lai te chu a chim pil thei niin an sawi bawk.
Professor Young chuan tuifawn sang chho zel hian chhim lama vaukam te chu hun reilote ah a chimral thei mai dawn niin a hmu bawk. Hei hi ngaihthah mai chi a ni lova, a bikin Pacific, Atlantic leh Indian Ocean chhim lamah hian a nasa zual a, kum tam a vei leh chuan heng bul hnaia chengte tan hian a hlauhawm dawn a ni a ti.
Proff. Agustinus chuan Global Warming avang hian vur te chu lo tui zelin tui chim chin a tihsan phah ṭhin a. Nimahsela tuifinriat chungah ruah leh thlipui nasa takin a thawk ṭhin a, hei hian tui chim chin a tihsan phah a, tui a ti fawn nasa ṭhin hle. Kan hma lam hun tur hi kan sik leh sa awmdan aṭang hian a theih chin chin chu lo zir lawk zel hi kan tum a ni a ti.
Lallawmzuala, Dept. of Mass Comunication, Mizoram University