Written by
Duhawma Rokhum
RAMNGAW HUMHALH
Vau thla kan chuangkai leh ta uarh mai, boruak a lum chho ta! Lo hal runpui a lo thleng dawn, sen mei alh hluah hluah leh a khu parchhuang luih luih te hi ennawn pakhat a tling hrim hrim. Kan vahchap bak tikang lo turin theihtawp chhuahin mei kawng sial tha ila, ramngawt tikang lo turin i fimkhur tlang ang u.
Boruak tha lo Carbon Dioxide(CO2) te hi thingkung te hian an lo hip lut a, a bawlhhlawh zawng an thlitfim hnuah boruak thianghlim min pe chhuak. Buh tin khat hmuna thingkung puitling hian motor km 40000 chuang tlan khu chhuak hi kum khatah an lo thlifim hman.
Boruak rimchhia leh hlauhawm (nitrogen oxides, ammonia, sulfur dioxide leh ozone) te hi; Thing hian a hnah leh a hawng hmanga lo hip in, min lo seng hawisak. Buh tin khat hmun thingkung puitling hian mi 18 te kumkhat daih boruak thianghlim min pe a ni. A pawisa in chhut teh ang : Damdawi inah hian nikhat oxygen bur hman man hi Rs.700 vel a ni a, nikhat leh zankhat anih chuan Rs.1400. Kumkhat a mi 18 oxygen hip luh man chu 1400 x 365 x 18 = 9,198,000. Cheng nuai 91 chuang hian buh tin hmun tamtak thing hmuna siam a harsat loh vangin, mi tam zawk in kan hip luh tur boruak thianghlim in tum chawp hi awlzawte a lo ni.
Los Angeles khawpui lumna khu kum 50 kalta ai khan 6oF in a sang tawh. Thingkung chereu leh Ni lumna lo hip khawltu kawngpui leh insak a pun vang a ni. Kum tin hi chawhrual in Mizoram state lum vanglai hi 93-94oF (33-34o C) vel a ni a, tamtak chuan tawrh hrehawm kan ti em em. 6oF (37-38oC) vel a khua lumna a san chhoh hunah chuan engtik tak tuar ang i maw?
Kan chenna kianga Thingkung pathum lek hian khawlum lakna kan in vawndaihna khawl chi hrang hrang - Fan, air conditioner etc. kan mamawhna hi 50% in min lo tih hniam sak bakah Khawl leh kawlphetha hmanna tur min chhawk zangkhai a, Carbon dioxide leh boruak tha lo khu chhuak a tlem phah duai. Khawpui kan din vanga khawlumna in siambelh tur hi thingkung te hian 10oF in min lo vawn daih sak a ni.
Thingkung te hi; mihring chauhte bakah, nungchate tan ei leh in, tui hna leh tui thianghlim, boruak tha leh eizawnna min petu a nih bakah, leilung chhiatrupna - Ruahpui, Thlitleh leh leimin thlenga min venghimtu, Nizung natna leh vun cancer laka min chhanhim tu tha ber an ni.
Keini th ingtlang leh khawpui veng chenbeh deuh te phei chu nipui laiin kawlphetha leh tui thianghlim kan hnianghnar loh em hi! Chuvangin, thingphun leh duat kawngah tan ila lehzual ang u. He thil pahnih hi kan sawi nawn mawlh mawlh leh teh ang.
Ramngaw humhalh in, kumtin thing kan phun belh tlut tlut a, PWD leh Contractor te’n Alkatra chhuan nan Thing hring an kit teuh teuh thung, Km khat lek atan pawh kung tam kit in, patling malpui aia te an hmang mang bawk silo. Engatinge a chhuan tuina khawl/motor ‘Paver’ hi kan lei mai loh? Cheng nuai tam man ani silo. Alkatra chhuan tuina atana Diesel aia thing hring kan hmang tlat hi ngaihtuah chian a hun e.
Zofate’n ‘ka ram’ tihtur ram kan nei hi chu a lungawithlak takzet a, kan ram leh hmun hma kan suasam dan erawh hi chu a lungchhiat thlak takzet thung. Khawpui kan zauh a, lamlian tha kan sial hian ramngaw leh nungchate kan hnawt tiau tawlh tawlh ani tih hi kan hriat a va tul tak em! Khawpui leh Kawngpui tha neih rual hian Ramngaw leh nungchate humhalhna tha leh duatna thinlung kan neih deuh deuh atul a ni. Kum tlemte liamta kha chuan khawkar kawngah te hian ramngaw hringdup hmuh turte, sava leh ramsa te pawh kan tawk fo thin. Tunah erawh zawng, Khaw kar kawngah pawh hian ramngaw nuam leh nungcha hmuh tur pawh an tin zo ta. Kan hmasawn dan hian thilsiam leh nungcha te ti mang leh hnawtbo zawngin khingbai takin ke a pen tlat a ni. Economy tha leh hmasawnna hi ramngaw leh nungchate aiin kan dah pawimawh zawk dawn anih chuan ‘Thaw miah lovin i pawisa kha han chhiar dawn teh - Cheng Sang tam i chhiar thei ngut emaw chu?’
VAU THLA
Fan ka nuam e,
Tuk loh ram dai.
Belh ka chak e,
Siahthing hlim diai.
Sirva lenthiam iangin
Thlazar in thlawk ila,
Tlangtin mualtin hrutin
Leng der der ila.
Zohmun thengthaw-ah;
Zo thlifim dawng in,
Zotuithiang dawt ila;
Zo lanu ngei kiang-ah.
Duhawma Rokhum