Written by
C. Hermana
A lanna tlang dang aṭangin ZORAM ZALENNA SUALTUTE
Lehkhabu chhuak thar a chhiar hmasa mi puitling tak takte’n ṭha an tih thu hahipa an sawi Aizawl pa zahawm Pu Bualhranga ziak ‘KHUAREI SULHNU’ tih chuan min rawn deng thleng ve ta a. Ka han chhiar a, thu dang sawi lovin ‘A lo nih tak hi ka ti ringawt mai!’. Zoram zalenna suala an rammut lai chanchin a rawn tarlan te chuan ka lunghlui rawn kaitho thar lehin Rambuai (1966) hma lam daih tawha zalenna lo sual ṭantute dinhmun thleng khan min thlir kir tira lung a leng hle mai.
He lehkhabu chhung thu hlutna leh a ziaktu fakawm ziate chu kan miril Pu M.Lalmanzuala te, Pu H.C Vanlaruata te, Pu P.L Liandinga te leh mithiam dangte’n an rawn ziahlan tawh avangin ka tuihnih ve lo mai anga. He lehkhabuin ka lunglen a rawn kaihthawh leh a zara ka ngaihtuahnaa rawn inlar chhuak Zofate tana zalenna sual ṭantute chanchin kha tlema zawng ka han sawi thung teh ang. Hranghluite tan thuhlui ni mahse a hre phak ve lo ṭhangtharte tan chuan ruah tham loh thuthar te pawh a ni letling zawk mahna le!
India-in British sorkar laka Independence a sual laia a sualtu pawl pahnih Indian National Congress (INC) leh Indian National Army (INA) an awm ang deuh khan Mizoramah pawh kum 1966 hma lamah khan Zofate tana Independence lo sual ṭan tawhtu pawl pahnih Pu Laldenga hruai Mizo National Front (MNF) leh Pu R. Vanlawma hruai Mizo National Council (MNC) an awm a. A hming an inang teuh viau nain Zalenna sual chhuah an tum dan erawh a inang lo hle a.
Pu Laldenga hruai MNF chuan democratic principle hmangin ke an chhep a, Party Unit a tam thei ang ber dinin Election pawh Village Council, District Council leh MLA election thlengin an chuh kim vek a. PU R. Vanlawma hruai MNC erawh chuan mipui nawlpui ti buai lo zawngin ke an pen a. India sorkar hnuaia eng inthlanna maha tel an tum loh avangin Party Unit pawh an din ve lova. Chuvang chuan an pawl chak leh chak loh dan (strength) pawh hriat ve mai theih a ni lo. Ama’rawhchu ram tana inpe thei tur ṭhalai an lakkhawm ṭhin avangin a ṭul huna koh chhuah theih tur ‘volunteers’ Zoram hmun hrang hrangah an nei tih erawh chu zep thu a cheng lo.
Thu mu tawh hnu khuarei chang tawh mah ni se han sawi thar leh ta zel ila, kum 1963 (Mizoram la buai hma) khan Naga Underground leader Pu A.Z Phizo-a pawl Naga National Council (NNC) palaite fimkhur takin Aizawlah an lo lut a Mizo National Council (MNC) hruaitute nen hian inbiakna an nei a. Zalenna an sual chhunga thawhdun leh an kut leh ke atan Mizo-Naga Army din chungchang an sawi hova. MNC chuan Naga pailaite thu rawn ken chu a thuphungin (in principle) an pawmpuia. Nakinah Mizo National Convention koha chuta la nemngheh chu ni se tiin thutlukna an siam a ni.
MNC chu Naga Underground te nen thawkhoa an ralthuam leh lamṭang atan khawvel sorkar dang an lo auh ei tawh te pawh hmang ve mai thei tur anga hriat rukna Assam sorkar-in a neih tak avangin, a tawi zawngin sawi mai ila, MNC Volunteers engemaw zatin Jail bang an zut ta a. Aw le, heti lam hi chu nakina sawi zawmah dah ila, rambuai hma lama MNF(original) te ke chheh chhoh dan kha i han thlir let ve thung teh ang. MNC-in thawm dim tak chunga hmachhawp lian tak mai an lo neih ruk tawh mek lai chuan Zoram nghahfak Mizo ṭhalai lehkhathiam hmasa phai lam aṭanga B.A rawn pass chhuak hlim lo hawngte chuan chang dang kan lovin MNF party chu an rawn zawm ta tuk tuk mai a, hriatna zau zawk nei an han inhmang chhuak ta tak tak a, MNF party tan thawh hlawk tak an ni ringawt mai.
Ka hriat sual loh chuan tun thlenga MNF in thupuia an la hman “Pathian leh kan ram tan” tih pawh hi hetih hun laia MNF zawmtu Pu R.Zamawia irawm chhuak a ni. A hma chuan “Thutakin bawih a ban ang che u” tih an hmang ṭhin. Pu Lalhmingthanga (Foreign Hminga) ziak “EXODUS POLITICS” tih chuan Mizo mipuite thinlung a hnehin a hruai nasa hle a, MNF tana ram latu ropui berte zinga mi a ni ti ila kan sawi sual lo vang. Shillong leh Aizawl khawpuia ‘Sensiari’ hla lar chhoh vanglai a ni a, a phuahtu graduate val C.Lalkhawliana’n MNF a han zawm ta chiah mai chu, amah ngaisangtu a fans te pawhin khaw dang an hawi thei bik lo. Hetih lai vel bawka MNF zawmtu Mizo tlangval hmelṭha leh hleitling englai pawha Holy Bible ak reng ṭhin Malsawma Colney in MNF hruaitute hmel a thlak danglam nasa hle. Pu A. Thanglura khan MNF hruaitute chu “Suamhmangte puka fatu rak rak awm” tiin a sawi fiamthu ṭhin. Tichuan, MNF party chu chak takin a ṭhang chhova, hetih hun laia Mizorama party ṭhang chak ber nihna dinhmun luahin March 1,1966 ah khan Mizoram Independence an lo puang ta a ni.
Independence an puan tak avangin MNF chuan an movement tihbuai a nih loh nan tactic dang hmanga Zofate zalenna lo sual ve mektu Mizo National Council chu lo tibuai lo tura an hrilh bakah an leader Pu R. Vanlawma chu hun engemawti chhung Maubuang khuaah House arrest in an khuahkhirh a. Tichuan, MNC chu MNF movement ngaichangin an kel-e-awl ta a. An sangawi zawnpui NNC (A.Z Phizo-a pawl) te nen khan ke penho thei dinhmunah an ding ta lo a ni.
Naga leh Mizo mipuite tan zalenna lo sualho thei ta lo mahse NNC hruaitute chuan Pu R.Vanlawma kha an hre reng a. He khawvela a zin kawng a zawh tawp hnuah pawh a thih thu an hriat veleh an pawl Naga National Council hmingin ‘Condolence Letter’zahawm tak a chhhungte an rawn thawn a ni. Ka sawi lan tawh, ram buai hma lama ram leh hnam vanga Jail bang lo zut tawh hnam pasalṭha MNC mi leh sate zingah khan Pu Saikhuma Melthum, Pu Laldangliana, Kawnpui, Pu Lalzuiliana Maubuang, Pu Lalrova (Mizoram Wrestling Champion) Champhai leh Pu Thangvela (MNC Emissary to NNC) Tahan te pawh kha an tel a. An tuarna kha ram leh hnam tan hluin zahawm hle mahse tuifinriat mawnga tuikeplung mawi tak mai tuma lawm leh chawimawi pawh hlawh ve phak lova a thamral ta ang hian anni pawh Zalenna Sualtu tih hming pawh pu ve phak lovin hunin a liampui ta a ni. Thamral atan chuan in va uiawm em! Goodbye my dear old friends.
C. Hermana