Written by
Lalrozara RZ

Mizoram Budget ka lo thlir thuak dan

India Independent tirh aṭangin central sorkar hian hmasawnna lam hawi Scheme/ Programme ah a thlawna ṭanpuina pawisa sem dur dur lam a la nei ngai lo. Miretheite tan Welfare Schemes/ Subsidies hrang hrang kalpui erawh a tam hle thung. 

Pawisa sem leh loan ngaihdam: Loneituten hnathawhna leh hmasawnna atan Cooperative Bank, Nationalised Bank-ah te Loan an puk a. An rulh leh theih loh vangin mahni leh chhungkua intihhlumna a thleng nasa a. Chu har­satna sutkian nan chuan Central sorkar emaw National Party te hian National huapa Farmer Loan Waiver lam hi an la sawi ri ngam ngai lo; India Financial Management-in a tlin lo tih an hmu pha vek. Industries loan tenau latute ngaihdamna erawh a awm fo mai. State chhung bikah erawh Farmer te loan ngaihdamna policy/ manifesto an nei a, a tak ram kalpui an harsat leh tho ṭhin State Own Resources aṭanga kalpui a ngai; central sorkarin tumah a pui thei bik lo. Central lama kan party emaw, kan party zawmpui sorkar vanga mipui hnena sem tur dil chhuah theih beiseina hi politics mawlmang deuh a ni ta hial. 

NLUP vrs SEDP: NLUP kha Planning Commission, Cabinet pawmpui a ni. Central sorkarin Mizoram State tana a sum ruahman kal lai/ pek tur pangngai sa reng aṭanga Convergence sawrkhawma NLUP atan Rs 2834 crore hman phalsak a ni. Central phalna leh pawisa lokal tur tih a chian vek tawh hnuah State Budget-ah thun a ni. Tuna SEDP budget bu a cheng vbc 750 ziah luh nen a danglam daih. Tuna Vote on account pass chinah, "SEDP Vbc 750 a tel em?" tiin zawt ila, tuman min chhan theih ka ring chiah lo. Sem policy, loan ngaihdamna te kan kalpui duh chuan keimahni State Own resources size anga ngaihtuahna policy siam a ṭha. Hei hi state dangte buaina pawh a ni, tute tan pawh vote zawn nana hman tawh loh a ṭhat ka ring. 

Kum khat programme NEDP: Nikum­ah budget-ah NEDP Vbc 1000 chuang dah a ni. NEDP kha mithiamte thlengin an fak kur nasa hle. Pawisa kha an hmang hman ta lo niin a lang a, MNF sorkar thar hman nghal pawp pawp turin an khek sak ni berin ka hmu. Kawng siam nante an hmang zui a, kawng engineer ngai tho te khan ṭhat hmel deuh deuhin an siam thiam tawh lehnghal a, a lawmawm takzet. Khati khawpa project/ programme ṭha nia sawi vul chuk si kha, tun budget tharah Rs 1/- pawh dah zui an ni lo tlat thung a, tlemte tal chu han dah ve awm ka ti deuh. 

Plan & Non Plan Fund: Planning Commission ṭhiah a nih hnuah, Plan Fund - Non Plan chhunkhawma hman pawlh vek a ni. State budget chhunga Major Head/ Sub Head-ah duh ang policy pawisa dahluh theih vek a ni tawh bawk. State tin tan central pek tur beisei zat, state chhung aṭanga sum hmuh tur zat a inṭhen fel viau. State dangten budget an tihlen dawn chuan - Own Tax & Non Tax, VAT, Royalty - Fees, Tui Bill, Electric Bill etc an tisang emaw, tax thar lakna tur an siam hlawm. 

Budget kalphung inthlak tawh: Bud­get chu ‘Demand for Grants’' a ni. Indian Budgetary System, Central & State Finan­cial Management relationship aṭanga thlirin Election Model Code of Conduct Rules puan hnu leh Vote on Account hmanga thla li chhung pawisa hman tur pass kha hriatthiam harsa ka ti, sorkar thar ka beiseina a tlak hniam phah deuh hial. Tunhma, Budget Session, February thla tawpa tana March thlaa pass ṭhin kha, nikum hmasa 2017 aṭang khan February thla tirah sawn hnaih a ni. Tichuan, 1st April aṭanga Budget thar pawisa hman theih nghal tura ruahmanna hun a awm ta a. Chutiang chuan state zawng zawngin February-ah budget an pass fel vek si a. Plan size hriat hmasak phawt a ṭul tawh lo a, Vote on Account a budget pass ṭul chhan awm thei tawh lo tura ngaih a ni. CM & FM in MP election a chhuanlam hi ka pawm lo, election MCC hun awm hai chi a ni lo. 

Kohhran, NGO/ Sorkar budget pharha Revenue & Capital Receipts te chu beisei-na a ni. Revenue Reciepts - CM & FM zahawm tak Pu Zoramthanga hian central nena sum insem Tax devolution leh GST ah a beiseina a ti sang hle. Mahse, 14th FC in Tax Devolution 32% aṭanga 42% tura recommendation a siam hi tuna 15th FC member te hian ṭha an ti tehchiam lo a, President of India-ah ennawn (review) an dil mek a. Tuna 42% tura lo chhuta cheng vbc 3885.19 hmuh beiseina hi a tak thleng thei tur a ni ang em aw? 

GST aṭangin cheng vbc 1175. 85 hmuh beisei a ni bawk a. Mizoram chu bungrua zawng zawng lalut deuh vek kan ni, population chhutin GST kan chawi hnem. Sum kawl tan leh inkhawl (saving) nei lova GST chanvo neih tam hi a him reng ang em? Tualchhunga pawisa leng a tam si loh chuan GST bungraw vir vel marketing a chak thei lo, state chanvo GST a pung chho thei chuang lovang. National GST ah pawh thla tin cheng vbc 1,20,000 bawr beisei a ni mah se, Vai Puja thlaah pawh cheng vbc 90,000 kan kai phak hram. GST hian sorkar leh top economist te beisei a pha lo nasa. State tam takin GST aṭanga sum chanvo hmuh tur an beisei zat an hmu pha lo/ an chhut 
ṭhelh duai deuh vek.Chu chuan an budget a ti lem thin. 

CSS, EAP, NEC, Central Road Fund hnuaiah, project te siamin cheng vbc 2053.30 vel hmuh chhuah theih beisei a ni. Helai bawr hi Delhi tlanga "A khurpui - khawh lut huau huau" awmna lai chu a nih hmel, i lo thlir ang. 
Nikum 2018-19 chhungin Mizoram State Own Tax & Own Non Tax - zu chhiah pawh tel vekin cheng vbc 807.19 crore hmuh a ni. Kum 2019 - 2020 hian cheng vbc 1011.71 hmu tura beisei a ni - cheng vbc 204.52 crore-in a sang dawn a, sang tak a ni. 

Opposition MLA te sawisel theih lohin vote on account in an kalpui miau si a! Sum lakluh tur beisei aia tam Revenue Surplus cheng vbc 1,434. 29 neih theih tum a la ni cheu! Revenue surplus awm thei tur tichungin, kum tawpah budget sum indaihlohna deficit cheng vbc 534.07 a awm leh dawn tlat! Revenue surplus lo lang hi chu a thu maia ziah lanah ngai ang. 2019 - 20 chhunga Budget sum beisei leh ruahman zawng zawng chu cheng vbc 10,766.58 vel ni dawnin a lang, "Budget pawh vaibelchhe sing a kai" a tih theih ngei lah tak a. Tichuan, thla 12 Budget tumbung thuma tumbung khat thla li April - July atan cheng vaibelchhe sangthum zanga sawm riat pariat leh nuai sawm riat panga chu House discussion awm lovin vote on account a pass a ni. Helai tak budget sawiho lo a pass, sorkar lamin duh duha pawh sawl leh pawh khawm bawr theihna hi a ṭha hauh lo. 
Nikum 2018 Budget kha cheng vbc 9,492.38 a ni a, Congress sorkar aiin MNF sorkar Budget hi cheng vbc 1274.20 in a tam chho nghal a nih chu. Kum tawpah a tak ram ‘actual’ a ni ang em? State dang Budget pawh ziaka pung tam ringawt, a tak ram ni lo a ni fur. 

Tun MNF sorkar thar Budget inṭan chiaha Mizoram state mipui leiba (public debt) chu cheng vbc 8.447.92 a ni. (Congress sorkar leiba hnutchhiah ti phawt ila, MNF leh Congress hi inpuhtawn vel teh se.) Capital Reciepts - Tun Financial chhung hian NABARD, LIC, NCDC, HUDCO leh PFC te aṭangin vbc 845.30 vel puk beisei a ni. Mipui leiba a pung sang leh sauh dawn a ni mai. State leh mipui hmasawnnain a um pha hlawl si lo. 

Lalrozara RZ