Written by
C. Dorema

Open Defecation Free leh Mizoram

Open Defecation Free (ODF) tih hi chu mi tam tak chuan kan hriat thiam leh a pawimawhna thleng pawha kan hriat a ni awm e, nimahsela,hre lo pawh a la awm theih avangin han sawi fiah dawn ila : Ek in/ zun in ni lo, kawng sirah emaw, kawrah emaw, daiah emaw, mihring leh ran te, rannung te leh tho te pawhin an khawih leh bawm theihlohna ek in ngeia zun leh ek ṭhin hi hriselna ṭha kan neihna tur leh natna leh hri inkaidarh theih natna ṭhenkhat laka kan himna tur a nih avangin a pawimawh em em a. 

Chutianga zun leh ek - hmun ualau lai leh ek in ni lo hmun danga inthiar ṭhin hi ‘Open Defecation’ kan tih chu a ni mai. Tin, chutianga inthiar ṭhin awmlohna, ek inah chauh inthiar ṭhinna chhungkua, veng, khua leh ram chu ODF chhungkua, veng, khua leh ram kan tih chu an ni. Hetiang lam kawnga harsatna hi India ramah hian a tam ṭhin a. Vai ram hmun tam takah chuan ek in nei lo, buh hmun leh hmun awl remchang apianga inthiar mai mai ṭhin, pi leh pute lam aṭanga an awmdan lo ni tawh leh an nunphunga neih tlat tawh, mi tam zawk chu an ni a. Rail-a han zin veivah ve chang pawh hian chutiang chu hmuh tur a tam ṭhin. 

ODF kan tih chuan hetianga inthiar ṭhinte anmahni in chhung leh vantlang ek in ngeia inthiar ṭhin tura an nunphung thlak tir chu hna hautak a ni. Nimahsela, mipui leh sawrkar thawhhona ṭha tak nena hlawhtlinna hmuh ngei a beiseiawm hle. Mizo zingah pawh tunhma deuh kha chuan daia inthiar mai mai, ui leh vawk ei ral mai theih tura inthiar mai ṭhin leh nau ek leh mawng pawh ui liah fai tir mai ṭhin te pawh kan lo awm tawh ṭhin a ni ang, sawi a awm ṭhin. Keini Aizawla piang leh sei lian ngei pawhin kan hun paltlang tawhah khan kan dai velah hi chuan englai pawhin ek ṭhing rim hi nam deuh vung vung reng mai a nihzia kan hmuin kan hria a; kan chet velnaah mihring ek rah pherh chang a awm fo a ni. 

Sapho hunlai aṭangin sawrkarin Aizawl veng hrang hrangah vantlang ek in an siam a, chutiang ek in chu Bazar Bungkawnah te, Virmep tlang kan tih thin, tuna Health Department ramah te, Mission veng Bazarah te, Sikulpuikawn (Republic Road lamah), Zodin Cinema Hall bul, etc. ah te siam a ni a. Kan school neih ṭhat ber Govt. Mizo High School, Chanmari-ah pawh hian 1966 vel thleng kha chuan chutiang ek in chu hman a ni a, Chanmari West lam ko liamah sawn paih mai ṭhin a ni. 

Chutiang ek inah chuan a chhuat lung rem kanga siamin a laiah khawnvartui ṭin/ balṭin rawlh luh theihna tur lei rualin dah awl a ni a. Chutah chuan ṭin dawhin ek leh zun tling khawm kha ek paihtu (mirawng) ho khan a pawn aṭanga a dawhna ṭin lain anmahni ṭinah chhunglutin an khawn khawm a. Mirawng veng, tuna Tuithiang Veng leh Saron Veng inrina lai velah khuan an paih ṭhin. A bul hnaiah chutiang ek paihtute chu an chen avangin ‘Mirawng Veng’ tih a ni reng ṭhin a, vawiin thlengin Mirawng lui hming pu Chite lui fintu lui kan la nei a ni. Nimahsela, tunlaiah erawh hi chuan mahni chenna in kan ek inah ngeia inthiar ṭhin kan ni a, chhungkua pawh hetiang vantlang ek in ring hi sawi tur an awm pawh kan hre ngai ta lo. Thingtlang khuaah pawh Mizo khuaah chuan hetiang hi kan awmdan a ni tlangpuiin ka hria. 

India sawrkar hian Mahatma Gandhi piancham vawi 150-na October 2, 2019 hian India ram pumah ekin ni lo hmun danga inthiar ṭhin chhungkua zawng zawngten ekin pangngai tak an neih ṭheuh theih nan hma a la a, bawlhhlawh senghawi leh thehthang kawngah pawh kan chenna leh a vel a lo faina turin hma a la mek a. Heng ti hlawhtling tur hian thingtlang khaw tam takah inzirtirna leh infuihnate namenlova nasaa neiin ek in thar maktaduai 12 (12,000,000) zet siam tura hma lak a ni. 

Heta sum sen tur ruahman pawh cheng vaibelchhe sangkhat zakua sawmruk (Rs.1,960,000,000,000/-) lai a tling. Hetiang kawnga hmalakna hi Swachh Bharat tih a ni a, ODF hi a peng pakhat atan kalpui a ni. October 2, 2014 khan bul ṭan a ni. He hmalakna bulṭannaa Prime Minister Pu Narendra Modi-a’n mipui hmaa fuihna thuchah a sawiah chuan:

1. In farnute leh in nute buhhmun leh hmun ualau laia an inthiar lo thei lova an awm hi in lainat ṭhin em? Hetianga mi hmuh theiha inthiar an duh loh avanga ek chhuak ngawih ngawih chung pawha zan khaw thim nghah kher kher ngai ṭhin te kha an lo va khawngaihthlakin an lo va lainatawm tehlul em! Heti taka kan nute leh kan farnuten harsatna hei chen an lo tuar leh natna leh hri tam tak karah zan thim hnuaia che vel lo thei lova kan lo awm tir reng mai hi kan ti tawp thei dawn lo’m ni! 

2. Hmeichhe naupangten sikulah lehkha an han zir ve a, an lo ṭhang lian a, an lo pawl sang ve tial tial a. Hmeichhe nihphung pangngai angin, an ṭhan thi neih hun a lo thleng a, sikul a velah han in chinfelna tur hmun engmah a awm si loh avangin an zirlai an tawp san a ṭul ta mai ṭhin a ni. Chutiang ang chuan mipa leh hmeichhia chu lehkha zir leh thiamna kawngah kan inang lo a, hmeichhiate dinhmun chu tleirawl an lo nih dawn aṭanga sikul zirlai tawp san a ngai ta bik ṭhin a nih chu! India ramin mahnia inrelbawlna hrang (Independence) kan neih hnu kum 60-ah pawh sikul zawng zawnga hmeichhe pual inthiarna leh an hmeichhe-pawimawh inchin fel theihna tur hmun kan lo la neih sak ṭhin lo hi a pawi takzetin kan hmeichhe tam tak mithiam ni thei tur pawhin heng thil avang hian an sikul zirlai bansan lo thei lovin kan lo awmtir ṭhin hi a pawi takzet a ni. 

Chuvangin, he hmalakna hnuaiah hian chhungkua zawng zawngin mahni puala ek in leh zun in nei vek turin leh zirna in zawng zawngah pawh hmeichhiaten a hranga inthiarna an neih vek theihna turin hma kan la mek a, hlawhtling ngei tura beisei a ni bawk. He hmalakna hi a pawimawh a, India khua leh tui zawng zawngin mahni zawn ṭheuhah he hmalakna hi tihlawhtling turin mawh kan phur tih hi keini Mizote pawh hian kan ngaihtuah a pawimawh a. Lo engto ṭheuh turin India khua leh tui zawng zawng min sawm a ni. 

India sawrkar hian sanitation lam kawnga hmalakna hi kum 1999 lam daih aṭang pawh khan Total Sanitation programme tia kalpuiin hma lak a lo ni tawh a; nimahsela, tuna Swachh Bharat hmalakna ang taka urhsun leh dah pawimawhna hi a la awm ngai lo niin alang. October 2, 2014 aṭang kha chuan India ram pumah ODF ni vek tura hmalakna hi nasa taka neih a lo ni ta a. State tinte hmalakna record siama report buatsaih reng a ngai a, hei hian mipui leh sawrkar a ti ṭangin hmasawnna nasa takin a kal mek a ni. 

Chutiang ang chuan keini Mizoram pawhin kum 2017 khan Champhai, Aizawl leh Serchhip khawpuite ODF-ah kan puang a, 2018 ah erawh chuan Mizoramah PHE Deptt. te, LAD te, UD &PA etc te’n nasa taka an beihna azarah Mizorama thingtlang leh khawpui lian leh te zawk zawng zawng pawh ODF-ah puan a lo ni ta a ni. 

A nihna takah chuan hetiang kawngah hi chuan Mizote hi kan changkang khawp mai a, ODF state-a puan hmasak indawt danah 15-na chauh kan ni te hi a tlawm thlak lek lek zawkin ka hria. Helam kawngah hian nachang lo hre hma ni ila chuan state dang aia hma khan ODF-a puan theih kan nih hial pawh a beiseiawm. Kum 1966-ah Mizoram ram buai hma chiah khan ka ute zuiin N.Vanlaiphai-ah ka zin a; khatih lai khan N.Vanlaiphai-ah chuan ekin nei lo chhungkua pakhatmah an awm lo. Motor (light vehicle) luh theihlohna in pakhat mah a awm lo bawk. 

Hetih rual hian ODF nihna dik tak hi Aizawl khawpui ber pawh hian kan la phak ziktluak lo niin ka hre ṭhin. A chhan chu kan khawpui chhung kawngsir ualau lai tak takah kopang behchhana patling zung to to hmuh tur an la awm fo mai te, a kikhawr deuh lai apianga zun ram kan thiar ṭhin te hi ODF-in tih bo a tum pawimawh tak a ni ve a ni. Heng hi kan bansan fel vek loh chuan ODF khua/veng hi chu ziktluak takin kan la ni lo dawn a ni. Chutih rual erawh chuan, hetiang ti kan hmuh pawh hi va dem vak theih pawh a ni lo, chutiang tihna hmun remchang a awm miau lovah chuan loh theihlohva an zun mai a ṭul tlat thei ṭhin a ni. Kawngpui sira in neitute zun/ ek in hman dil ngawtte hi thil harsa tak a ni bawk si a. Heng kawngah hian sawrkar leh khawtlang hian tih tur pawimawh kan la nei awm e. 

India ram khawpui leh State zawng zawng zingah Mizoram hi sik leh sa nei nuam ber leh ram ruak enkawl loh hmun awl nei tam berte zinga mi kan ni ngei ang. Tin, thing leh mau an ṭha duh a, hnim chi hrang hrang pawh a ṭhat duhna ber a tling hial awm e. Tin, kan inpekna leh kan ngaihsan zawngah chuan a chhunga cheng Mizote hian thil kan ti ve thei a ni tih chu Football khawvelah te, ziak leh chhiar thiam kawngahte leh zai lamah te hian a lang reng mai. 

Khawsak phungah pawh nasa takin hma kan sawn tawh a, kan kar kawngte pawh hi chei ṭhat theihin a ruhrel chu kan nei ṭha ve thawkhat tawh. ODF lama kan changkanna te, faina leh thianghlimna kawng hrang hrangah te hian ram changkang zawkte entawnin hma la ila, kan ram ruakte hi ramngawah han chei leh ta ila chuan khawvelah hian ram dang han awh tur hi a tam lo hle ang tih a beiseiawm hle a ni. Hetiang kawnga hmasawnna tur hian ngaihtuahna kan sen lehzual a va duhmawm em! Chutiang tura Mizoram chei a siam ṭha theitu chu mipui leh sawrkar kan ni. 

C. Dorema 4/30, Khasi Veng, Kulikawn, Aizawl-976005