Written by
Dr J.T. Vanlalngheta

WHATSAPP HMANGTUTE HI FÎMKHUR HLE TEH U (Dan zir nan le)

Mizo khawtlang nun hi khawvela awhawm leh nuam pawl tak niin kan sawi ṭhin a, a dik pawh a dik ang; kan fiamthu pawh a sang hle. An haw dawn nge dawn lo tih pawh ngaihtuah lova mi hmuh laia fiamthua inkah bawrh bawrh te,  hmeichhia han kuah thuak thuak te, han pawm kân nawl nawl te leh, hnam dang mit hmuh atana mawi lo leh dan mit aṭanga thlira him lo, thu buai han inawrhtir theihna tura ngaih theih thlenga kut thawha infiamnaah te pawh thu buaia la lovin menah kan thlak thei zel a, kawng khat ngaihtuah chuan hei hi kan khawtlang ti nuamtu, innêlna leh inpawhna thlentirtu leh pawlho hna thawh leh pisa thlenga thawhhona ti ṭhatu a ni thei ang; amaherawhchu, kan hmeichhiate ngat phei hi chu kut thawha kan lo fiam ṭhin a nih pawhin kan lo ti sual dêr tawh tih hriain a rang a ranga sim ngei chi a ni zawk e. Chutih laiin, kan farnuhote pawh hian anmahni ti zahawm lo thei-kut thawha anmahni fiamna lakah hian an inven thiam a ngai hle bawk; anmahni'n an zir a, an intih mi tak thiam pawh a ngai a ni.

Tun hi chu Information leh Communication Technology chakna avanga khawvel pum mai inhmu tlanga kan inpawh  tawh hun (era) a ni tawh a, hetih lai hian dan hnuaiah kan zalênna hi khung a ni tih erawh chu  i hre reng ang u. Pathian lehkhabuin," ṭhalaite u,  in ṭhat lai chen ula, in la naupan viau lai hian hlim rawh u; amaherawhchu Pathianin in chungah Ro a rêl dawn tih hre reng ang che u,"...(Thu hriltu 11.9) tih nen hian kan thu sawi kalphung hi a inang khawp mai;  Whatsapp, facebook, instagram, adt-a kan infiam bawrh bawrh te i chhunzawm zel ang u; Ram danpui Article 19 (1) in zalenna min pek angin fiamthu chenin kan ngaihtuahna te zalen taka kan sawi chhuah hi a hlu a, mihring nun ti nuamtu, min ti hlimtu leh inpawhna min siamsaktu a ni; chutih laiin,   mihring zalenna karah hian tih luat avanga mualphona leh hmingchhiatna hi thleng thei reng a ni bawk tih erawh chu hre tel reng ila. Mizo chanchin hluiah pawh kan lo hre  tawh  a– Hmanah Lal fanu hmelṭha Lianchhiarin," Kan va tih luatah Lengin ka zir sual e,"... a lo tih angin,  tunlai khawvelah kan rilrua kan ngaihtuahna emaw ṭawng emaw chhut (type)chhuah emaw ziah dawn emawin duhâm luat avanga thu buai awrh palh lo tura fimkhur chu Whatsapp khawihtu zawng zawngte hriat atan a ṭha hle. Heti laiah hian British dan leh India dan (libel & slender) hi a dang hret a, India-ah chuan, ziaka dah chauh ni lovin, a sawia sawi (verbal) emaw inrêl mai emaw pawh hi mi'n an duh chuan thu buaia put luh theih a nih laiin, UK-ah erawh chuan a ziaha ziah hi ngaih pawimawh a ni ber thung. Whatsapp pawn lama defamation chungchang  tlem kan sawi kai zauh a nih hi!

Ram kaihhruai leh enkawlna lama mi ril (Political philosopher) Jeans Jacques Rousseau chuan, kum 1867 daih tawh khan, " Mi zawng zawngte hi zalên saa piang vek ni mah sela, an khawsakna apiangah khaidiata hlin ang an ni lawi si [(Man is born free; but everywhere he is in chains (in plurals)]," a lo tih ang chi hi kan ram danpui (Constitution of India) ah pawh la lutin mi tin hian kan ngaih dante zalên taka sawi chhuah theihna dikna chanvo 'freedom of speech and expression' kan nei nain, hei hian tawp chin (limit)a nei a, kan chanvo hi mi dangte pawhin an neih ve ṭheuh avangin mi dang ti hming chhe thei emaw, mi dangte, an nih dan phung pangngai aia hniama mi mit hmuha lantir thei, mi ngaih dana zuk inhmuh hniam theihna lam hawia thu sawi chhuah theihna erawh kan nei leh si lo. He titi, thu sawi leh ziah 'freedom of Speech and expression' hian chin tawk a nei a, a pumpuhlum (absolute) in kan nei lo vek a  ni tih chu intih hmingchhiat thu buai (defamation case) awrh an tam tawh aṭang leh hetiang lam thu chuanna The Indian Penal Code Section 499, adt a awm aṭang hian a hriat mai awm e, tun ṭumah hi chuan helam hi ziak chipchiar lo mai ila.

LPS Comedian Search te kan lo en ve ṭhin a,  fiamthu thawhtute pawh hi an fimkhur thiam hle hlawm a, mi dang ti hmingchhe si lovin ṭha tak leh hlimawm takin an zo thei zel a; hei hian Mizoten hma kan sawn ve tawh hle a, fiamthu pawhin 'tih luat' a nei ve tho tih kan fiamthu thiamte hian an hre hle tawh tih a entirin, LPS lam te pawhin dan leh hrai fel tak an zawm a ni tih a entir a, a lawmawm hle a ni. Kohhran leh a kaihhnawih sawi nana buatsaih 'Whatsapp group'-ah te hi chuan, Thlarau Thianghlim zarah hawihhawm taka thu chhu (type) tura beisei vek kan ni vek thung; chutih lai kara chuan hawihhawm lo tak leh mi dangtena an hmuh hniam theih nana mi dangte chhân emaw kah emaw awm ta sela, a tuartu nia ngaih kha thlarau lama a khawro lai tak ni bawk sela, an ngaihtuahawm hle thei tho a ni. Chuvangin dan leh hrai te hriat khip khepa, rinna chak lo nih ai chuan he lam hre lem lova, thlarauva khah reng a pawimawh daih zawk ang, Pathian chu engkim chunga ro reltu a ni si a.

Chutih laiin, FR, Article 19 (2)-in India khua leh tuite thu sawi zalenna a pek ang ai hian MP leh MLA hnena zalenna a pek erawh hi chu a zau fe zawk a, Ram danpui Art.105 leh 194-chiang taka ziah a ni a, ram leh hnam tana thil ṭha tur rel nan, sawi chhuah nan zalenna bik (privileges) an nei a ni. Parliament emaw Legislative Assembly Seesion emaw lai hi chuan a mimal ang pawhin ram tana tha tur a nih phawt chuan engkim deuhthaw hi an sawi thiang thung a, an zalenna hi a pumpuhlum (absolute) ṭep a, an thu sawi chhuah eng mah hi thu buaia laka, Court-a put luh a thiang lo thung niin a lang. Chutih laiin anni kan hotu zahawm takte hi chu Parliament dan leh hrai hian awm ze nei leh mawi takin anmahni hman tur hi chu a duang thlep thlup thung a. Anmahni mi ni lo, whatsapp, instagram, facebook, email, adt hmangtute hian lo entawna, duh duh lo sawi/ziah ve ngawt chi erawh a ni lo a ni. Chipchiar lovin, a tlangpui thei ang berin ka ziak a, IT lam dan leh hrai te phei chu ka telh hman lo law law a ni. A chipchiar tawk lo ti kan awm chuan, Mizoram Law College chhuak ka ṭhiante–Ukil te,  Judge te leh dan lama mi thiamten a aia ṭha leh ngaihnawm zawka an rawn thuam belh atan ka'n duhtâwk phawt ang e. 

Dr J.T. Vanlalngheta