Written by
Laldinpuii Sailo
International Nurses Day - Hriselna mitin tan
12th September,1978 khan ram 134 aṭanga palai te Alma Ata (Kazakhstan) khawpui-ah an inhmukhawm a. ‘Health for all by 2000 AD’ tiin khawvel mihring zawng zawngten kum 2000 ah hriselna an nei ang tiin an puang a. An puan aṭanga kum 40 na kan hman mek lai hian ‘health for all’ atana hmalakna kawng hrang hrangin a tarlan chu - hriselna nei tur hian ram sum leh pai dinhmun leh hmasawnna a pawimawh hle tih hi a ni. Ram changkang apiang an hrisel.
Thiamna/ hmasawnna kawngah ramin nasa taka hma a sawn laiin, hriselna kawngah erawh ram hrang hrangte’n hma kan sawn dan a rualkhai lo viau. Ram changkang leh hnufual te, khawpui leh thingtlang te, hausa leh retheite dinhmun a inthlau tial tial a. Rilru a hrisel loh chuan taksa a hrisel lova, taksa a hrisel loh chuan rilru a dam kim lo. Thiamna lo sang zel hian rilru leh thlarau lamah harsatna a thlen thei. Changkanna, khawsak awlsamna leh hmasawnna-in a thlen, thihna thlentu natna langsar zualte chu thisen sang, zunthlum, lung natna leh cancer te a ni.
WHO chuan, naupang kum khat hnuai lamte ‘electronic screen’ - heng TV, mobile phone, tablet, computer en tir loh tur a ni a. Naupang kum nga hnuai lam te ni khatah darkar khat bak entir loh tur a ni a ti; taksa leh rilru lam hrisellohna a thlen niin an sawi. Naupang chu an mu tamin an insawizawi tam tur a ni. Hemi kawnga zirchianna hi kalpui mek zel a ni.
Ei tur chi hrang hrang kan kawtkaiah hmuh tur a awm a. Eitur siamsa (readymade food) siam awlsam zawk a lo pung a. TV leh internet aṭangin ram dang te ei dan leh nun dan te kan hmu pha ta a. Ei tur hrisel lo leh zuk leh hmuam lamah kan kal na ta em em a. Taksa kan sawi zawi tlem a, naupang, ṭhalai thau uchuak hmuh tur an tam tial tial - chumiin a hrin chu lifestyle disease : thisen sang, zunthlum, lung natna, cancer leh a dang te a ni. Damdawiin a damlo tam zawkte hi ruihhlo vang te, ei leh in hrisel lo leh taksa in sawizawi ṭhat loh vanga damlo kan ni.
J.F Laldailova dictionary-ah chuan ‘epidemic’ awmzia chu ‘hri leng’ tih a ni. Epidemic hi engtik hunah pawh thleng thei a ni. Nikum 2018 kha, ‘Spanish flu’ kum 1918 a hri leng, mi maktaduai 50 aṭanga 100 vel thihna thlentu thlen aṭanga kum 100 na a ni. He hri hi Indopui pakhatna hun laia thleng a ni. Kan khawvel hi a zim sawt hle. Khawvel lehlam a hri leng hi kar lovah hmun dangah a darh nghal thei tawh a ni. Spanish flu hri hi hmun danga darh turin thla 36 a duh laiin, tunah chuan hmun kilkhawr ber aṭanga khawvel khawpui bera hri leng darh turin darkar 36 bak a ngai tawh lo.
Kum 2007 world health report-in a tarlan danin, kum 1970 aṭanga chhiarin, kum tinin natna thar chi khat hmuhchhuah zel ang a ni a ti. Hrileng darh chak chhan nia a tarlan ṭhenkhat chu, kan inkalpawh nasat avang te, ei tur atana ran lakluh aṭanga mihringin natna kan lo kai te, damdawiin natna hrik an do hneh tawk tawh loh (antimicrobial resistance) vang te a ni. Heng laka him nana kan mamawh chu hrileng hriat chian vat te, a chhuitu tur thawktu thiamna bik neih te, laboratory changtlung neih leh hri danna leh damdawi tlawm leh ṭha neih a ni.
Rilru hriselna: Khawvel ram zaa 40 hian rilru hriselna lam hawi in enkawlna policy kan nei lo. Rilru hriselna kawnga in enkawlna ṭha leh tlawm hi kan tlachham hle. WHO chuan rilru damlohna (mental illness) nei pathum zinga pahnih hi inenkawlna dawng lo an niin a sawi. A chhan chu rilru damlohna neiten enhran/ thleibikna leh ngaihsak an hlawh tawk loh vang a ni. Ruihhlo avanga harsatna tawkte enkawlna kawngah kan la hniam hle. Zirchiannain a tarlan dan chuan damdawiin (hospital) ah rilru damlohna nei te leh ruihhhlo avanga harsatna neiten ngaihsak an hlawh har bik. Inenkawlna ṭha kan tlakchham avangin room-a in kalhhnan te, in nghaisak hial te an tawk ṭhin. Hemi avang hian miin harsatna an tawhin damdawiin pan an hreh phah. Heng natna te hi kan pianpui, kan pianna leh kan seilenna avanga vei kan ni.
Rilru damlohna hi engtikah pawh thleng thei leh natna awh rei (chronic illness), enkawl harsa a ni. Inenkawl a vawi leh khata dam nghal mai a ni lo. Heng te avang hian World Health Organisation chuan rilru damlohna (mental illness) hi natna in kaichhawn theih loh (non communicable disease), heng - thisen sang, zunthlum leh a dangte nen huang khatah a dah a ni. Rilru damlohna kan en dan hi mipui nawlpuiin kan thlak a ngai ta. Heng harsatna hi kan hai der avanga bo tur a ni lo a, kan ngaihven a, a awmtirtu tibo tura hma kan lak a ngai.
Indona leh tharum thawhna: Global Peace Index, 2018 in a tarlan danin kan khawvel hi a ralmuang lo telh telh a. Indona leh tharum thawhna avangin mi tam takin in leh lo an chan a. Mipuite hriselna leh in enkawlna kawngah harsatna tam tak a thlen a ni. Hriselna kawnga thawktute hi hrileng leh indona a awm chang a, tuar hmasatu an ni. Indona avangin heng natna - malnutrition leh hrileng hlauhawm tak a thleng fo. Thawktuten damlo enkawlna hmanrua leh thawktu indaihlohna nasa tak an tawk ṭhin. Danin damdawiin a thawk te, ambulance te a humhim chungin inthah leh inrukbona a thleng fo.
Hmun ralmuanah pawh hriselna kawnga thawktute hian kut an tuar ta fo mai. Damlo chhungte’n, thawktute chunga tharum an thawhna hriat tur a awm fo. Spain ramah chuan hriselna kawnga thawktute venhimna tur ruahmanna an siam hial a ni. WHO chuan, hriselna kawnga thawktute thawhna hmun chu tharum thawhna lakah a fihlim tur a ni a ti. Hrisel hi mi zawng zawng chanvo a ni. Ram inrelbawlnaah sum leh pai tam zawk hriselna enkawl nan dah ni se. Mipuite ban phakah inenkawlna ṭha leh tlawm awm se, ramin hma kan sawn ang. Natna thlen thei zuk leh hmuam, ruihhlo, ei leh in hrisel lo leh thianghlim lo, chin dan ṭha lo heng - men rei, mut tlem, taksa hahdam lutuk lakah inthiar fihlim ila. International Nurses Week 6th May - 12th May, 2019 denchhenin ṭan i la thar ang u.
Laldinpuii Sailo M.Sc(N) Tutor, RIPANS