Written by
Lalmuanpuia Zawngte
Budget 2021 - 22 behchhana Finance Minister thusawi bihchianna
Kumin 2021–22 budget pharh tak leh Finance Minister zahawm tak Pu Zoramthanga Budget Speech te hian belhchian a dawllo hle a, thil nihna leh chiang zawkin kum 2021– 22 budget hi zir chian i han tum teh ang.
1. Finance Minister (FM) Budget Speech Point No.3-ah khan State sorkarin kan sum hmuh tur kan hmu phaklo hle anga sawi niin hei hian belhchian a dawllo hle a ni. Chhiah aṭanga kan State thawhchhuah ve liau liau (State’s Own Tax Revenue) hi kum 2020-21 ah Cheng Vaibelchhia 66168.98 niin, kum 2021–22 (B.E) ah chuan Cheng Vaibelchhia 71955.66 niin za zelah 8.74 (8.74%) in a pung tihna a ni a. Tin, State’s Own Non-Tax Revenue phei chu za zelah 46.16 (46.16%) in a rawn pung chho hial a, kum kal ta zawng zawng thlir letin heti em em a a pun nasat hi a awmlo reng reng a ni. Entirnan, COVID– 9 hri len hma kum 2018–19 to 2019–20 khan 41.82% in a pung a, kum 2019–20 to 2020–21 khan 26.94 % in a pung ve leh chauh a.
Keimahni sum thawhchhuah liau liau aṭanga ngaihtuah leh a pun dan ngaihtuah phei khi chuan COVID-19 hrileng hi Mizoram sorkar tan chuan malsawmna a va ni zawk mai awm ve. Hetihlaia kan CM leh Finance changtu ni bawkin Mizoram sorkar sum harsat chhanah hrileng a puh reng mai hi thil a hriat chian tawk loh vang a nilo maw? CM Relief Fund for COVID-19 a sum chhunluh zozai te, NEC leh Central aṭanga sum pawhpen te nen hrileng kan dona atana senso chu phuhru mai tura ngaih a nih laia Mizoram sorkar sum harsat chhanah hrileng kan puh reng mai hi mipui ten an kham tawh takzet a ni. Central sorkar chuan a takin a tuar nasa hle a, a sum hmuh tur pawh a kiam nasa a ni tih kan hria. Hei vang hian Mizoramin Tax Devolution aṭanga kan sum hmuh tur pawh kum hmasa aiin 16.13% in a hniam a, hetihlai erawh chuan Grants-in-aid leh Contribution dang neuh neuha kan sum hmuh tur erawh chu 7.08% laiin kum 2021-22 B.E ah hian a la pung zawk tho a ni.
Engpawhnise,Central aṭanga kan sum hmuh tur a tlak hniam deuh tak avanga lungngaih vak ai chuan engtinnge kan dinhmun khirh tak hi kan sut kian anga, hma thar kan lak ang tih te, chawp lehchilha sorkar sum harsatna sukiang tura hmalakna tur puanchhuah vat hi Finance Minister tha tihdan tur a ni dawn lawm ni? Kawng engkim a COVID-19 hrileng mawhpuh reng mai hi sum leh pai enkawlna kawnga sorkar hlawhchham zia ti langtu mai niin a lang.
2. FM Speech No. 4 (last sentence)-a ‘A taka State tinin kan chan theuh erawh chu sorkar laipuia chhiah luh tam danin a hril ṭhin’ a tih hi a dikhlelin thil a hre fumfe lo zawk nge ni aw? Tax Devolution aṭanga kan State in a chang tam dawn a nih chuan Finance Commission-in tehfung (criteria) a siam te ṭha taka kan zawm a, tehfungah kan tih ṭhat hi kan chanvo hmuh tamna chu a ni mai. Entirnan, 15th FC chuan hengte hi criteria ah a hmang a (i) Income Distance - 45% (ii) Population 2011 - 15% (iii) Area – 15% (iv) Forest & Ecology – 10% (v) Demographic Performance - 12.5% (vi) Tax Effort – 2.5%.
Tichuan, khing tehfung hmanga ti ṭha apiangin sum an dawng hnem dawn tihna a nih chu (sorkar laipuia chhiah luh tam vang ngawt nilovin). Sikkim tih lovah chuan (an state a tet leh mihring an tlem em avangin khaikhin chi a nilo) N.E-ah Mizoram State chanpual a tlem ber a ni.
3. FM Budget Speech No.5 leh 8-ah te hian 15th FC period chhunga State ten kan dawn tur hi a kum telin a tlem telh telh dawn a, kum hnuhnung lamah phei chuan a zuih ral lo chauh a ni, tih leh kan theihna zawng zawnga ṭan kan laka kawng thar dap zel a ṭul tak meuh a ni, tih te hi thil dik a ni a. 15th FC hian State te Central aṭanga kan dawn ṭhin laka kan innghat lutuk hi tih ziaawm a tumna kawng khat a ni a, a bik takin Mizoram tan phei chuan thil ṭha tak niin chona ṭha tak a ni.
Heti a nih lai erawh chuan kum 2021-22 B.E hi ngun takin han en ila khawi laiah hian nge revenue hmuhna tur kawng thar a awm? Kan FM hian revenue hmuhna thar min kawhhmuh a tum chu Securities hralh te, RBI aṭanga puk leh mai te, Financial Agent hrang hrang aṭanga sum puk leh mai te hi em ni ang? Kumin Budget-ah pawh sum lakluhna hnar/kawng thar engmah chhhawpchhuah a nih siloh chuan kum 2025–26 nghah thlen chu a huphurhawm hle mai.
4. FM Budget Speech No.10-naah hian ‘kan sum puk belh theihna hi kum khat chhunga kan sum puk theih chin bithliah (net borrowing ceiling) aia a san avanga kan FRBM Act, 2006 siam ṭhat’ tih lai kher hi thil tullo leh dawihzep aw niin a lang zawk mah a. Tin,kan sorkar hrawn lai mek hi financial management-ah a hlawhchham hle tih entirtu a ni thei bawk.
FRBM Act, 2006 hi siam ṭha kherlo leh Fiscal Deficit hi 3% aia sanglo ni reng thei tura insiamrem ve mai tur a ni a, chutiang nilo a kawng awlsam leh nuam zawk kan bawh nghal chuan kum 2024–25 a 3% a tla thla leh tur chuan a ngaihna a awmlo hrim hrim a ni. 11th FC khan Central leh State te tan fiscal deficit hi 2015-ah chuan 3% ah tihhniam ni rawhse tiin rawtna a lo siam daih tawh a, heti a nihlai leh kum 2021 kan chuankai tawh laia FRBM Act,2006 pawh zahzo lova kawng awlsam dap tum ṭalh hi chuan kan hma lam hunah harsatna nasa tak kan hmachhhawn dawn tih a chiang hle a ni.
FRBM a dawih zawnga siam ṭhat ai chuan sorkarin mipui nawlpui tan ni lemloa a sum hmanna te tih hniam ni zawk sela.Entirnan, ram hmasawnna tur ni lemlo leh a tello a kan khawsak theih thona ang chi a sorkar sum hmanral te hi khuahkhirh nise, sorkar sum neih chhun chhun hi a ṭangkai leh ṭul bik thilah te, ram hmasawnna ti bahlah lo tur zawnga hman nise. Hetianga thiam taka kan sum neihte kan vawn theih phawt chuan kan fiscal deficit hi 3%-ah kan dah reng theihlohna chhan tur hi a awmlo a ni. Sum harsat em em laia khelmuala phullem (Artificial Grass) phah lo tih chhen te, khawi lai emawa lung phum tih reng theih lawisi te hian kan sum harsatna hi a su kiang tawp lovang.
5. FM Speech No.13-naah hian kum lo awm turah revenue surplus cheng vaibelche 579.42 awm tur anga sawi a ni a, hei hi lawm tur nge lawm loh tur zawk hriatthiam a har hle. Sorkar sum hi deficit a ni emaw surplus a ni emaw a hmanna hi a pawimawh ber a, hmasawnna tur liau liaua deficit te hi chu ṭul lemloa surplus ve ngawt ai chuan a lawmawm zawk fe a ni. Tin, kan CM leh Finance changtu ni bawkin sorkar sum harsat chhanah COVID-19 hrileng nasa tak maia a mawhpuh laia nakum lawkah heti zat revenue surplus lo awm leh tur anga a sawi leh thei lawisi hi thil inmillo leh hrileng hian min tibuai lemlo tihna em ni zawk ang?
6. FM Speech No.20(b)-ah hian Central aṭanga lo kal Local Body Grants (RLB) chungchang kan hmu a, 14th FC hnuaiah khan hetiang zat zat Local Body Grants hi kan hmu ngailo hrim hrim a ni. Tunah 15th FC period niin hetiang zat lai mai thingtlang (rural) leh khawpui (urban) te hmasawn nan ṭanpuina a lo kal a ni a, sorkar lai MNF party te an vannei takzet a ni. 15th FC report-a a lan danin kum kal lai 2020–21 ah khan RLB Grant atan cheng vaibelchhia 93 leh ULB Grant atan cheng vaibelchhia 45 min rawn ruahman sak a, kum 2021 – 22 chhung atan RLB Grant-ah cheng vaibelchhia 69 leh ULB Grant atan cheng vaibelchhia 34 hmuh leh tur a ni a. Engpawhnise, Local Body Grants min pek tur te hi a kum telin tla hniam hret hret mahse keini state pachhe ve tak te tan chuan kawngro su tham niin kan khawpui leh zo khua te hmel thar lan chhuah theihna khawp chu a ni hrim hrim mai.
Kum kal lai mekah Local Body Grants atan cheng vaibelchhia 138 lai mai kan dawng a ni a, thingtlang khaw pakhat tih changtlun/hmasawn nan cheng vaibelchhe 1 zel pawhin hman nita se kumin kum kal lai mekah hian Mizoram chhunga thingtlang khaw 93 te chu hmuh theihin hmasawnna danglam tak Zofate hian kan hmu ngei ang le. Tin, Urban areas atan cheng vaibelchhe 2 zel pawhin insem kual ta se hna ropui tak leh lang tham hmasawnna hmuhna tham chu a tling a ni. Mahse, heti a nihlai erawh chuan kan thingtlang khua leh khawpui te hian anmahni pual liau liaua ṭanpuina lo kal hi a taka hmuh tur leh a awm tih pawh hi an hrelo hrim hrim mai. Kan FM zahawm tak hian heng Local Body Grants atana sum lo kal te hi a hmanna tlangpui mipuite hriat turin han pholang thei se a duhawm hle a ni.
7. Budget Speech No.27 naah hian kum thara sorkar sum hmuh tur zawng zawng chu kum kal mek Budget aiin cheng vaibelchhe 433.89 in a sang zawk tih kan hmu a, hrileng mek kara sum hmuhna a pung tur hi thil lawmawm tak a ni awm e. Amaherawhchu, sorkar sum hmuh te a pun zel lai erawh chuan a hmanna tur lam han thlir hian lawmna tur avang hle. Mirethei leh chhumchhia zawkte chanpual tur avang hle mai. Budget pumpui han thlir hian hmasawnna ruhrel siam tumna leh zo khaw lama kuthnathawktute dawmkan tumna lamhawi hmuh tur avang hle a, chuvangin he budget hi Pro-MNF Budget leh Pro-Rich Class Budget ti ila a fuh ber awm e.
8. FM Budget Speech No.28 leh 31-a sorkar sum hmanralna tur te hi han en leh ta ila. Kum 2021–22 B.E ah chuan hmasawnna atana sum hmanral/ruahman (Capital Expenditure) zat chu Budget pumpui aṭanga 17.33% chauh a ni a, hei hi thil zahthlak tak a ni tih leh mipui nawlpui palzutna a ni tih hriat a ṭha hle. Congress sorkar kum hnuhnung ber 2018–19 khan Capital Expenditure atan hian Budget pumpui aṭanga 23.91% dah a ni a, kum 2019–20 ah MNF in sorkarna fawng vuanin Budget pumpui aṭangin Capital Expenditure chu 2.54% ah a tla hniam nghal duai a, kum 2020–21 B.E ah 15.77% ah chho ve lehin kum lo kal leh tur 2021–22 ah 17.33% ah ruahman a lo ni ve leh ta chauh a ni.
MNF sorkarin hmasawnna tur ruhrel Capital Expenditure an ngaihpawimawh loh zia han en khian Mizoram Budget hi an pawngsual a ni ber a, Mizo mipuite an hmusitin min rapbet tihloh rual a nilo. Mirethei ten MNF sorkar Budget-ah hian chanvo an nei velo a, dinhmun ṭha zawk leh sorkar hnathawk te hnenah Mizoram Budget hi an sem zo vek tihna a ni. Hetiang em ema mipui sum leh chanpual nawmchen nana an hmang lutuk hi reiloteah mipui te hian an chhang let ve ngei ang le.
9. Kan CM leh Finance changtu zahawm tak hian a ngaih pawimawh em em leh State economy innghahna tlak tur hiala a sawi Mau chi ṭha Brandisii te, Aizawl Traffic Jam tihziaawm nana Parking House Support Scheme (PAHOSS) te, chhungkaw tinte hnena cheng nuai 3 sem te leh Aizawl khawpui-a motor kawng chhawng siam te hi kum 2021–22 Budget Head-ah hian khawiah mah a lang silo a, hengte tihlawhtling tur hian hmalak tak tak tumna a awm ta lemlo em ni? Hmalak tumna a awm a nih si chuan Budget Head (Capital Expenditure)-ah dah ve ngei awm a ni a.
Engpawhnise, kum 2021–22 Budget pharh tak hi Mizoramin State puitling a nih tawh hnu-a Budget chhe ber leh mipui tana beisei tur awm miahlohna awm chhun a la ni hial awm e. COVID–19 hrileng hian sorkar hmingchhe lutuk tur hi a rawn hliahkhuh hial zawkah a ngaih theih a, sum thawhchhuah tam tak mahse a hmanna lamah engmah hmasawnna tur awm leh silo ai chuan sum hmuhna lo tla hniam deuh pawh nise ṭangkai zawka a hmanna tur ruahman thiam hian kawngro a su daih zawk a ni,tih hi kan FM zahawm tak hian hria se a duhawm hle. Kum 2021-22 Budget atang hian MNF sorkar hi sum leh pai enkawlna (Financial management) kawngah a hlawhchham chiang hle a ni tih hi mipui ten kan hriat a ṭul hle.
Lalmuanpuia Zawngte, AIPC Mizoram Chapter