Written by
Laldinkima Sailo

Hmarchhak state-te leh Mizoram hian Delhi drip bansan a ngai

Mahni intodelhna thinlung leh tumna tak tak kan neih hunah chauh hmar-chhak ramte hian economic development kan nei thei chauh ang. Mipui vantlangte pawhina ngaia kan neih chhoh mek zel pakhat chu hmar-chhak state a tualṭo party-te reng rengina central lama sorkarna chelhtu party apiang sangawi zawnpui an tum ṭhin hi a ni. Tuna Mizorama MNF sorkar mek leh hun kal tawha sorkarna lo chelh tawh ṭhin party dangte pawhin an lo ti tawh ṭhin a; hmar-chhak state dangte pawh an bang chuang lo. State pachhe ve tak tak kan nih hlawm avangin hetia central sorkar ‘drip’ rin hi ngaiah kan neih chho ta zel mai. Hetiang a nih avang hian central sorkar hian min thunun beh nan a hmang remchang viau a ni. Central fund dil chhuak thei bik riau nih te hi kan sorkar fawng chelthtute'n intihtheih nan an hmang hlawm a. Central-a innghah burna leh intlawnsiakna hi kan sim hma loh chuan, hmasawnna awmze nei leh tluantling a awm thei dawn lo. 
Ngaihtuahna thar: He central aṭanga puihna fund chi hrang hranga min rah behna hnuaia kan intuk luhna aṭang hian kan tal chhuah a ngai. Ei leh bara intodelh tak tak tumna, ‘sum sem’ leh ṭanpuina fund ringawt beiseina thinlung kan sim hun hunah central kan nghenchhanna hi a kiang chauh dawn a ni. Hemi ni tur chuan kan state chhungah ei zawnna tlak, sum peipunna awm thei chi ang zawng zawng hi lo chîk a, lo zir ve a, kawng lo dap ve a ṭul. Ei zawnna rintlak, min dawrtu tur market hralhchhuahna ṭha tak neih aṭangin hna tam zawk a hring chhuak ang a; a ram mi leh sate rilru-ah pawh mahni inrintawkna leh hlimna nasa zawk pein, mahni ram ngeia mikhual riaua inhriatna pawh mahni kan intodelh phawt chuan zawi zawiin a kiang chho dawn a ni. Engatinge he dinhmun duhawm tak hi kan thlen theih tlat loh? Chhanna awm thei pakhat chu - hnianghnar tak leh intodelh taka kan awm chuan, India rama hmarchhak state hote hian mahnia inrel hran duhna rilru kan put phah an hlau te pawh a ni mahna! 
Eng pawh ni se, kut dawh rilru put hi a zahthlak a, hnam ang pawhin a hmingchhiatthlak hle a ni. Central lam aṭanga policy leh hmalakna, kan state tana ṭha turte chu lawm taka dawng tur kan nih rualin, ram damna leh din khawchhuahna tak tak zawk erawh chu a dang daih a ni. Industry lama hma laknaa ke pen chhuak chhun Assam tiam lovin, hmar-chhak state dangte hi chu primary economic activities - leilung hausakna hai chhuahna la beitham tak leh lo neihah kan la innghat tlat mai a. Classical Development Theory chi hrang hrang hrilh fiahna chuan, primary stage aṭangin secondary stage - manufacturing (thil siam chhuah) lamah min hlang kai thuai tur a ni tih a ni a. A dik reng bawk a. Ram leilung zia leh tunlai technology changkan tawhzia ngaihtuah chuan hmar-chhak state ṭhenkhat hi chu tertiary sector-a mipui te hlang kaia ‘service provider’ lam hawia hma sawn satliah mai pawh ni lovin, a zuana zuang awn awn tur a ni zawk hial a ni. 
Infrastructure ṭhain hna a ti kal: Infrastructure ṭha tak nei hmasa lo ram changkang dawrh an awm ngai em ni? Awm ngai lo tih hi a chhanna chu a ni. Hmasawnna kailawnah kan lawn dawn a nih chuan, tuna kan mamawh ber chu industrial policy ropui tak tak, thiltithei bik mi ṭhenkhat lo tlakzep chhenna ang chite ni lovin: in kal pawhna ṭha, kawng ṭha, thlawhna leh rail service ṭha, khaw kilkhawr leh te berah pawh eng (electricity) thleng pha, inbiakpawhna ngialnghet, internet changtlung leh tui hnianghnar hi kan mamawh hmasa ber zawk chu a ni. 
Hmarchhak hi UPA hnuaia Congress emaw, NDA hnuaia BJP leh a thawhpuite hian emaw infrastructure level sang zawka ke penna tur eng mah min hlui lo a ni. Kum 10-15 vel kal taa ralmuang taka ram a awm lai khan eng hma sawnna thil thar nge hmuh tur kan neih? Deve Gowda Prime Minister a nih hnua Central Ministries-in Annual Plan Budget aṭanga 10% hmar-chhak hma sawnna atana a dah hian infrastructure emaw, investment lamah emaw, eng bung thar nge min kaipui? Engtin nge sumdawnna awm sa te a ṭhan ang a, sumdawnna chi thar te chu a hlawhtlin teh lul ang - bungraw phurh man heti khawpa a to si chuan? Power supply a hnianghnar si lo va, internet a chak thei bawk lo. Hmar-chhak state te hi kan hnufual ngawih ngawih a ni. Pu Modi-a Sorkar BJP-in hmasawnna bung thar kai pui min tiam chu kan ban pha ve si lo. 
Hmar-chhak economy ngelnghet tur chuan private sector-a sumdawnna leh entrepreneurship-ah changtlun a ngai. Pawn lam mite'na min hmuh dan chu, infrastructure pachhe tak hmar-chhak state te hi thui tak chu, helna leh inlak hran duhna rilru dah bo a ni tawh chung pawh hian, rambuai hmuha min la hmu tlat mai hi a ni. Min hmuh dan thlak leh su kiang tur chuan hma thlir kan neih thiam a ngai a, sum peipunna investment lamah hma kan lak a ngai a, kan mamawh chhanna pawh a ni ngei ang. 
Assam chuan FICCI nena ṭang kawpin Assam advantage-ah ke an pen a. Ram dang sumdawng mite chuan Assam hi sumdawnna tlak a ni em tiin an thlithlai reng a; mahse, tha rum thawhna thleng thei reng state ni tlata an ngaih avangin investment lian tham an ti ngam lo. Chuvang chuan investor tam zawkin an hnungchhawn fo reng a ni. 
Hausakna thuhrûk haichhuak tura industrial policy ropui tak tak han sawi mai chu a har lo. Mahse tun huna kan ram mamawh leh damna chu hmangaihna der ni lovin, ram hmangaihtu tak tak thinlung put hi a ni zawk. Politics-a kan harh thar a, mi dang kuhmuma par chhuah kan chinna thinlung runthlak tak, Central lam tana buan chak lo kan nihna thai bo a, ei leh bara innghahna nghet tak neih duhna a awm hma loh chuan, heng hmar-chhak ram te leh Mizoram hian engtikah mah hma a sawn ngai lo ang. 
 
Laldinkima Sailo