Written by
K. Zothanpara

TALK OF THE TOWN Assembly session-a boruak lum

Kar hmasa tàwp lam aṭanga Mizoram Legislative Assembly budget session-a thâwm lian ta ber leh tunkar tìr lam aṭanga thâwm na lehzual ni ta chu Law & Judicial, Transport, EFCC, etc. enkawltu minister of state Pu TJ Lalnuntluanga leh Indian National Cong­ress member Pu C Ngun­lianchunga te session-ah Assembly House chhung leh páwna an inngur thâwm a ni.
Tun term kal mek ni lo, MNF party-in sorkara thuneihna an chan hmasak lai khan Assembly session-ah, house chhungah ngei insual buaina a thleng a, tun anga session kan ngaihven hma thil a ni bawk a, kan hre chiang lutuk hman lo. Kha kha kan hriat ve phâk chinah Mizoram Assembly session-ah boruak lum ber ṭum leh thil thleng a mawi loh ber ṭum a ni mai thei a; chumi dawta thil thleng mawi loh ber ṭum chu March 15, 2021 (Thawhṭanni)-a Pu TJ Lalnuntluanga leh Pu C Ngunlianchunga te inkara thil thleng kha a ni mai thei.
Mimal hmuh dan han sawi zui ila. TV, YouTube leh social media danga video-te aṭanga kan hmuh chin - Assembly House chhunga an chêt dan chauh kan sawi ang a; House páwn lama thil thleng chu 'vidence kan neih loh avangin kan sawi lo ang. 
Thil thleng hmasa: Pu C Ngunlianchunga khan tun hma aṭanga Assembly House-ah an lo tih tawh ṭhin dan angin thu a sawi a, opposition member a nih angin sorkar lai member-te pawh a kâp zauh zauh a. A thil sawi kha Assembly rorelnaa an tih dante ngaihtuahin, thil tih âwm lo emaw, tih ngai loh emaw a ni lêm lo.
Minister of state Pu TJ Lalnuntluanga'n June 1, 2020-a Mizoram chhim lama thu a sawinaah, Covid-19 laka Mizoram him chhan chu Chief Minister-in Pathian a ṭih vang nia a hriat thu a sawi a ni àwm a; June 1, 2020 vêka MNF party press release-ah tarlan a ni. Chu chu chanchinbu leh TV chanchin tharte'n an puang­zar chhâwng leh bawk.
'Covid-19 laka Mizoram him chhan chu Chief Mi­nis­ter-in Pathian a ṭih vang nia hriat thu' lai tak chu March 12, Zirtawpnia House rorelnaa private reso­lution sawihonaah Pu C Ngunlianchunga'n a sawi chhuak a, minister hming a sawi lang tel lo thung. A sawi zo hman âwm lo mange, tih laiin Pu TJ Lalnuntluanga chuan finfiahna (audio/video) a neih leh neih loh zawtin, finfiahna video a phût a ni. Kha kha thil àwm lo hmasa ber a ni. Minister Pu TJ-a hian 'vawkte mawng ping' a sawi lang zauh bawk. Minister khan a thu sawi anga an sawi/tarlan chu a sawi loh thu, House-ah emaw, hmun dangah emaw vantlang hriatah tun thlengin a la sawi lo niin a lang.
Thil thleng 2-na: House-a a thil sawiah Minis­ter pakhatin finfiahna a phût avangin Pu C Ngun­lian­chunga chuan finfiahna chu a dap khawp ngei a nih hmel a. March 15, Thawh­ṭannia session-a demand sawihonaah Pu C Ngun­lianchunga chuan finfiahna a neihte chu House property atan pek a tum a; 'vawkte mawng ping' chungchanga document a neihte a pek hnuah, Minister Pu TJ Lalnuntluanga'n finfiahna a phûtah pawh finfiahna document a neihte pek a tum leh mek laiin Pu TJ-a chu a inrawlh ta a ni. 
Pu TJ-a kha inrawlh lo se, Pu Nguna khan docu­ment a pek zawhah kha chuan 'Pathian ṭih vang' chungchang chu sawi zui loin, demand lam a sawi zui tawh mai thei asin. Mahse, Pu TJ-a a lo inrawlh miau si a, boruak a ṭan phah ta viau a ni. Finfiahna a phût anga Pu Nguna'n finfiahna a neihte House-a a pe chu lâwm viau zawk âwm tak a nih laiin, Pu TJ-a kha a thinrim sauh zawkin a lang a; a mak ve mai mai khawp mai.
Media report: MLA-in MNF press release leh media-a chhuak tawhte behchhana House-a a thil sawiah minister Pu TJ Lalnuntluanga'n evidence (audio/video) a phût kha thil àwm lo hmasa ber a ni. A profession ṭhin (ukil) rilru a la lian deuh a ni mahna. Media-a report-te hi House-ah sawi chhuah a ni fo a, chanchinbu ngei pawh lek chhuah a ni fo tih hre lo tawp chu a nih a rinawm si loh.
Inkher/inkhei: Hei hi politics-ah leh House-ah pawh thil thleng reng reng a ni. Minister Pu TJ Lalnuntluanga khan Assem­bly House hi mimala inkher vak vakna tur a nih loh thu a sawi niin a lang a. Mi ṭhenkhat ngaihdanah chuan a àwm ve thei tho mai. Mahse, politics leh Assembly session-ah hian inkher, insawisel, inkah, insawi­chhiatte hi thil thar a ni lo. Chumi dâwl zo tur chuan tuang tihchhah ve a ṭul ang. Chief Minister leh minister dang ṭhenkhatte rêng mai an khêr nasain an kâp nasa mai ṭhin si a; kawng chhâwng, mau/rua, etc. Pu C Ngunlianchunga thil sawi, thil ho têa lang khati taka a thinrimpui a nih chuan, politics-ah a dingchang rei lo mai ang tih a hlauhthawnawm zawk mah.
Chief Whip: Law graduate, hun eng emaw chen ukil hna thawk tawh, Law & Judicial Minister leh Govt. Chief Whip-in whip awmzia a hre lo kha a mak deuh ber chu a ni! Nge, a hre reng tho a, a thinrim lutuk avangin whip awmzia a ngaihtuah tawh lo a, a hre chang tawh lo zawk ni ang le?
Pu TJ-a khan, "Parlia­mentary Affiars Minister ka ni a, he laiah Chief Whip ka ni a, chuvang chuan hetiang thil ṭul lo an sawia kha rawn khap theitu tur, a whip-tu tur ka ni bawk a..." a ti a; a hnuah, "Chief Whip ka nihna ang pawhin ka rawn inrawlh thiang a ni," a ti bawk a. Pu Nguna erawh chuan a (TJ-a) whip tur a nih loh thu a sawi thung a; a dik chiah a ni. Pu TJ-a'n MNF Legislature Party páwn lam mi 'whip' tel a tum kha a dangdai viau. Tunah erawh chuan 'whip' nihna  leh a mawhphurhna chu mahni party huang chhungah, mahni awmna legisla­ture party-ah hman chi a ni a, legislature party dangte a huam lêm lo tih Pu TJ-a hian a hre chiang tawh ngeiin a rinawm.
Provoke: Minister Pu TJ-a khan MLA Pu Nguna kha mi dangte provoke tu-ah a puh bawk a, "...mi dangte provoke fo mai kha senior tan thil tih chi a ni lo," a ti. Pu Nguna khan mi dang a tihthinrim (provoke) danah ngaihdan a inang lo thei ang a, Minister Pu TJ-a erawh a provoke ngei mai. A provoke chhan chu kan hre tlang tawh àwm e. Assembly House-ah hian member-te'n an ep member-te tana ngeiawm tak tak, thinrimpui mai tur awma ngaihte an lo sawi fo tawh ṭhin. Rin ai tak hian an thinnel a, mi dangte chu provoke-in an awm ve duh mang tlat lo nia!
House zah lohna: Ama ngaihdanah INC MLA kha House zah lo taka chêah a ngai (puh) kha MLA dangte'n (a ruling member puite pawh telin) an ṭâwmpui meuh ang em aw? Ka ring lêm lo. House zah loa inpuhna chungchangah hian video lo thlirtute chuan Pu TJ-a kha House zah lo taka chêa ngaitu an tam viau zawk mahna le! Kan inngaih dan leh mi dangin min hmuh dan hi a inang lo fo rêng a ni.
Râk: Pu TJ-a khan, 'He laiah hian a duh duha 'râk' mai mai tur a ni lo..." a ti a; "Khatianga insawifiahna tura râk mai mai tur a ni lo he House zahawm takah hian..." a ti bawk a. 'Râk' tih ṭawngkam hi vawi hnih a hmang. He ṭawngkam hi ṭawngkam mawi loa ka lo ngaih ṭhin a ni a; House zahawm taka (an sawi fo angin) ṭawngkam hman atan chuan a mawi lo em?
Kohhran hnuaia commi­t­tee eng eng emawah kan tel ve zauh zauh a, chu'ngah chuan meeting-naah 'râk' tih ṭawngkam (e.g. 'Chutianga râk mai mai tur a ni lo') hmang ta ila, min khaktu an awm nualin a rinawm. Chutih laiin, Pu TJ-a khan, "Zah lo tak taka thil a sawi avanga rawn ding chhuak ve mai kan ni," a ti ve leh tlat thung. 
Dâwt: An inhnial viau lai khan Pu Nguna khan 'dâwt' a sawi loh thu a sawi a; Pu TJ-a pawhin dâwt sawiah chuan a puh bik lo niin a lang, "Dawt a sawi tihna ni loin..." a ti tlat. A bul ṭanna, 'CM-in Pathian a ṭih vang' tih pawh kha dâwt ni loin, a sawi ngei a nih a rinawm.
Deputy Speaker: Minister of state Pu TJ Lalnuntluanga leh INC member Pu C Ngunlianchunga te inhnial laia inkhawm kaihruaitu chu deputy speaker Pu Lalrinawma a ni. Titina aṭang chuan, mipuiin Deputy Speaker kha nêp an ti tláng niin a lang. Khap bet theitu a ni a, a khap bet lo a, a tih tur a tih tawk loh avangin boruak a sosang ta niin a lang.
Tlipna: Assembly House-a thil thlengte leh heng kan sawi aṭangte hian a tuate pawh hian inzirna tur leh insiam ṭhatna tur kan nei ṭheuhin a rinawm. Kan tih dik loh leh tih fuh tâwk lohte aṭanga kan insiam ṭha a nih chuan thil ṭha lote pawh hi hun lo la kal zel tur atan kan hlâwkpui hlauh thei a ni tih i hre khiau ang u hmiang. 
K. Zothanpara