Written by
- M. Lalmanzuala

SERCHHIP BYE ELECTION PAWIMAWHNA

Inthlan hi mipuiten kan aiawha thawk tur kan thlan hun a nih avangin a pawimawh em em a. Ram leh hnam leh keimahni tân tak pawha thawk ṭha tur kan thlang thiam ṭhin lo hi a pawi lai tak chu a ni.

Kan politician-te leh anmahni bêlhnai theiten mipuite bum dan an thiam a. Kan thlan tlin hnu-ah an thuneihna chu anmahni ṭanghma êm nan an hmang ta ṭhin a. Ram leh hnam hmasawnna dik a awm thei lo va. Hmasawnna hmuh theih chin chu thuneitute leh an zarzotute mimal hmasawnna mai a ni. Hetiang hmasawnna kan tihte pawh hi thuneitute pawhin sum hausakna an neih bak chu ram leh hnam tana “assets” siam an neih loh avangin ram leh hnam tan engmah lo mai a ni. 

Mipui lama an zarzotute zingah pawh Eizawnna nghet an neih nana ruahmanna te chu, pawisa an dawn a hmanna tura hmang lova, a  hman lohna tura hmang deuh vek an nih avangin Eizawnna nghet neih nan hmang an awm lo va, ei leh bar leh mamawh pawimawh dang neih huna sawrkar ṭanpuinaa innghat an lo ni ta deuh vek mai a ni. 

Serchhip bye elction hian eng party tan mah ṭangkaina neiin a lang lo va. MNF chuan member 27 neiin an duh duh ti thei dinhmunah an ding a; chutiang tih nan chuan member pakhat dang an mamawh lo. Ram leh hnam tana thil ṭha leh ropui ti thei tura ngaih an nei a nih chuan chutiang mi chu Minister-a dah nghal thei mai an ni a; thla ruk chhunga MLA-a thlan tlin a nih loh chauhva bang tur a ni. Chutiang chuan an ti si lo. An candidate vawrh chhuah chu, mimal thila insawiselna ni lovin tunhma-a MLA, MP a lo nih tawhna-a thil ropui tak a tih hriat loh a ni a. Inthlan hnuhnung bera tling lo a ni bawk. Chuti chunga beihpui an thlâkna chhan chu Pu Lalduhoma tih tlin loh an duhna ni berin a lang a ni.

VC/LC/Bye Election-a Ruling party mi thlantlin tihphung nghet titiha kan neih hi kan sawrkar kalphung HLEIHNEIHZIA  tilang chiangtu a ni a, a pawiin a zahthlak takzet a ni. Sawrkar dinglai apiangte hian an mite chu kawng hrang hrangah an duhsak bik dawn an tihna a ni a, a dik lo hulhual a ni. Kan CM-ina an candidate an thlantlin loh chuan Serchhip bial chu Rangvamual pawh tluk lo ni tura a sawi te phei hi chu Serchhip bial mipuite tihṭhaihna ni pahfawma hmuhsitna a ni a; Rangvamual mipuite hmuhsit lehzualna a ni bawk a, hetiang thusawi hi a mawi lo a ni. A ngaih pawimawh ber pakhat Zu Khap Dan tihlawhchhamtu Rangvamual heti taka ngainêp anga a insawi hi a mawng a hlim tihna a ni bawk. Hetiang thu sawi ṭhin pawina ber chu a chhangchhia hi a ni. Amah leh Mizo mipuite zawng zawng min tichhangchhia a ni tih hi amah leh Mizo mipuiten kan  hriatthiama, huatthu-a la a, kan duh lohzia chiang tak leh ring taka kan auchhuahpui a ṭul a ni.
Congress Party tan pawh MLA pakhat neih belhin an party boruak tihphur nan bak ṭangkaina a neih tur a lang lo va, ram leh hnam tana ṭangkaina a neih tur hriat a ni lo. BJP leh PC tan pawh chutiang tho chu a ni. 

Candidate-te hi Pu Lalduhoma tih loh chu inthlan hnuhnung bera tling lo vek kha an ni a. An tlin theih nana ram leh hnam tana tih tur ṭha leh ṭangkai chhepchhuak an awm chuang lo va; an agenda leh tihphungah party politics tihphung pangngai bak hmuh tur a awm lo. 

Party System ṭha lo hian inthlang ram kan nih ve ṭan, District Council hun aṭanga inṭana lal duhna hrim hrim, mahni hmasialna, hleihneihna leh duhâmna tihphungah min awm nghet  tir tawh a. 

Kan tun dinhmunah chuan Party te, sawrkar ṭhatlohna te sawi sawia insiamṭhat theih a ni tawh lo. Mipui ten kan rilru kan thlâkna ang chauhva siamṭhat theih kan ni. Hruaitu pawh party-a insiam ve kher lo pawha neih theih a ni. Harhna hi mi ropui leh challangtea chhuak tur ni lovin, mipuite aṭanga chhuak tur a ni. 

Kan ram siamṭha tur hian, party kan ngaihdan leh a kalphung/system thlakna rilru mipuiten kan put hmasak loh chuan siamṭhat theih a ni ta lovin a lang a. Tuna kan dinhmunah hian lalna inchuhna party politics bak kan thlen theih loh avangin, mipui mangangten kan manganna kan tarlan a tul dawn ta a. Kan tu leh fate chenna tura kan ram  kan veia kan siamthar hi kan mawh a ni a. 

Heti taka kan party system ṭha lo tawh hi a pumpuia siamṭhat ngai a ni a. Siamṭhat dan kawnga bulṭana ṭha tak chu Assembly-a Opposition ṭha leh ṭangkai neih a ni. Chutiang atan chuan Pu Lalduhoma hian a nihna chiang takin a lantir tawh a. Tun kum 2/3 lo awm tur atana Assembly-a a tel ve leh hi kan ramina kan mamawh tak chu a ni. 

Kan hriat ṭheuh angin inthlan hian sum leh tha a heh em em a. Danina a phêt anga loh theih loh thil lohvah chuan neih fo chi a ni lo. Kan State-in hripuilêng vang te pawha sum harsatna namên lo a tawh lai phei chuan hetiang hi nei lo hram tur a kawng zawng tur kan ni zawk. 

He bye election kan neih dawna chhan Ruling Party MLA 12 ten Pu Lalduhoma an hêka Speaker-in MLA a nihna aṭanga a bân tak vang a ni a. Dan ‘spirit’ kan en chuan Pu Duha hian dan a bawhchhiatna a awm lo. Bawhchhiatna lo nei ni tehreng mahse, danah hêk ngei ngei tur a ni tih a awm lo va, a duh chuan hêk theih tih chauh zâwk a ni. Dan bawhchhia a nih chuan a dan bawhchhiat tuartu chu ZPM a ni a; chu chu a  hêktu tur a ni. A hêktu tur tak niawm zawkin an hêk loh laia Ruling Party MLA te meuh a hêktu-a an ṭang daih hian chhan dang vak a nei lo va, hnawksak  an tih vang ni berin a lang a ni.

Dan bawhchhiat hrim hrim an hua a, chuvanga hetiang hi ti an nih chuan anmahni dan siamte bawhchhe châmchi an ni zawk a; dan bawhchhiat vanga  ‘court’ case nei te pawh an awm a ni. 

Hetiang hi thil awmdan a nih laia State pachhe ber, leiba ngah ber pawl ni reng chungina chhan ṭha tawk hauh lova, sum, tha leh zung sensona nasa tak a thlentir dawn hi a pawi a. Hei hian kan sawrkar kalphung kawng tam taka a mumal lohzia a lantir a. Kan sawrkar kalphung a lo ṭhat zawk nana khalhngiltu atan kan ram  hian Pu Lalduhoma hi a mamawh  a. Chu kan ram mamawh chhanna hun pawimawh tak an neih hi Serchhip bial mipuite hian hriain thlang tling ngei se kan ti a ni e.

Kan hriat fo tawh angin, political party te hian inthlan laia Registration an la neih hman loh chuan Independent angin Nomination an file mai ṭhin a, party behchhan nei an nih avangin Independent tak tak an ni lo tih kan hre vek a. Pu Zoramthanga leh Pu Vanlalzawma te ngei pawh hi Independent a thlan tlin ni chunga Mnf party a nihna vuan an lo ni ve tawh a, tuman an hek ve lo. Mizoramah hian chutianga Independent a thlan tlin MP 3 leh MLA 42 ngawt an lo awm tawh a. Chung zingah chuan Pu Lalduhoma chauh hi hekna tawk awmchun a la ni.  He thil hian kan ram politics ah sernung a hnutchhiah dawn ta a, naupangten zirlaiah hial pawh an la rawn zir maithei. Serchhip bial mipuite hi chu rorelna diklo tak nemnghettu emaw, nawt rehtu emaw in ni dawn a, ram pumin kan thlir che u a ni.

Pu Zoramthanga tluka mipuite dawt min hrilh hnem hi hruaitu dang tumah an awm lo. Independent a sual a, a sual leh lo va. Chakma District Council ṭhiah min tiam a, a ṭhiat lo va. May 2019 hnuah AR an  chhuak dawn a ti a, an chhuak lo va.  Feb 2021 chhungin an chhuak ang a ti leh a, tun thlengin an la chhuak lo va. Aizawl khawpui hi traffic jam awm lohna khawpui awmchhunah ka siam ang tih sawiin, " Kum 2 a liam chuan, e, a lo ni tak tak reng mai in ti ang" a ti a, kum 2 a liam leh ta bawk. Citizenship Amendment Bill chungchangah Chief Minister zingah a dodal ngam bertu a nih thu a sawi a, a hnu lawkah a thlawp leh mai a. Ani tluka rin tlak loh leh tui anga nghet lo hi tumah an awm lo. Interview naah, " Ka pu, corruptionah hian i fihlim em?" tih zawhna pawh a chhang thei lo a nih kha. 

Chutiang mi kutah chuan kan ram budget hi dah zui zel ngam chi a ni lo. Mi chutiang kaihhruai sorkar chu namthluk a nih theih nan, tun bye election hi bul ṭan nan i hmang ang u.