Written by
- Dr. C. Lalrampana

Mu chunga inhlawh vs Bawkkhupa inhlawh

Kan thupui awmzia chu thawk lova mu/ bawkkhup chunga sum tam tak hlawh theih tihna a ni. Bible chang hi chhiar phawt teh ang. Tin, Nuna fapa Josua chuan, "A ram leh Jeriko khuate chu va en vel teh u," tiin mi pahnih Sitim hmun 
aṭangin a ruk tein enthlatu atan a tir a. Tin, an va kal a, nawhchizuar pakhat, a hming Rahabi inah an va lut a, chutah chuan an thleng ta a. (Joshua 2:1). 

Rahabi chu nawh­chizuar a ni a, mu chunga inhlawh a ni mai awm e. Nawhchizuar hmuhsitawm tak ni mah se, Pathian mi, ram enthlatute humhimtu a ni a, Pathianah chuan a chan a ṭha phian ang. 

Hman laiin Sume­rian-ho khan 2400 BCE aṭang tawh khan nawhchizawrh an lo ching tawh nia hriat a ni. 

Rom hun lai pawh khan nawhchizawrh hi licence nena phal thlap ṭhin a ni awm e. Sipaihote tan mahni inthunun zo lote'n zalen taka an inhrik thlak ve theihna hun siamsak an ni ṭhin. British-hovin India an awp lai  1864 lai vel khan India ramah pawh thingtlang mirethei zual hmeichhe puitling leh hmeichhe naupang tleirawlte chu Bombay-ah Sipaiho tan nawhchizawrh tir ṭhin an ni. 

Indian constitution: Article 23 & 24 -ahte chuan hmeichhe humhalh leh kumtling lo hna thawka chhawr khap a ni a, heti chung hian India ram khaw­pui hrang hrangah dan phal loh chunga nawhchizuar an tam hle. Mizoramah pawh a ruka nawhchizuar an tam niin a hriat theih. 

Heng mu chunga inhlawh ṭhinte zingah hian mi nu, nuthlawi, nula, zirlai thlengin an tel niin a lang. Bawkkhupa inhlawh tura koh theih (call boy) an awm nual niin a lang. Aizawl bikah phei chuan call boy 500-1000 an awm mek nia sawi a tam hle. A kotu (caller) tam ber nia sawite chu officer nupui leh zurui penṭawng nupuite nia sawi a tam hle. 

Nawhchi zawrh man emaw, uicho man emaw, thutiam nan Lalpa in Pathian inah in keng tur a ni lo; a eng ve ve pawh chu Lalpa in Pathian ngaihin thil tenawm a ni. (Deut. 23:18). Nawhchizawrh te, uain te, uain tharte chuan thinlung a la bo ṭhin. (Hosea 4:11)

Mizoramah HIV+VE 21,538 an awm mek tih Health Minister Dr. R Lal­thangliana'n Feb. 18, 2020 khan Assembly House a hrilh a, India ramah pakhatna kan nih thu a tarlang bawk. 

Hetiang taka Mizo­ramah HIV+VE kan tam chhan hi mu chung leh bawkkhup chunga inhlawh an tam lutuk vang niin a lang. HIV+VE hi sex aṭanga kai an tam ber a, syringe thianghlim lo leh thildang vanga kai chu tlemte chauh an ni ṭhin niin MSACS lam chuan an sawi ṭhin. Hei hian a ruka nawhchizuar kan tamzia a tilang chiang hle. 

Mu chung leh bawk­khup chunga inhlawh thinte hian mobile Phone ṭha, top up, thawmhnaw, inchhung bungrua, in ṭha, lehkha zirna etc an duh a, neih theih dan an ngaihtuah ve a ngai. Hur herh vang hrim hrima nawhchizuar an tlem daih zawk niin a lang. 

Ṭhalai hna nei lo an pung tual tual, inhlawh­fakna dang an ngaihtuah mai loh chuan kawng dang a vang a ni. He­tiang a nih ro ro chuan dan piah lamah ‘nawhchizawrhna hmunpui’ siam law law a, doctor leh police duty dahin felfai taka enkawl mai hi HIV+VE vei tlemna tur hmanraw pawimawh tak pakhat a ni tawh mai lo maw? Sorkar leh kohhran hian a ngaihtuah chian a hun.