Written by
Krista Roluahpuia
Banaras Hindu University
PHAIZAU KHUAA SANGHA BOMB KHA
Phaizau khua Joint NGO-in Tut lui, ramri lui leh Saitlan inkar an humhalh lai chu 21st November, 2021 khan bialtu MLA telin Mamit leh Phaizau khaw mi ṭhenkhate’n an lo bomb a ni awm a. Thu a thang nasa hle a. Kg 40 – 50 vel an man niin an chhut a.
Kan khua, Mualbu (L), Lawngtlai District hian Chawngte Lui kan humhalh ve a. Kan khua aṭangin km 7 vel dawna hla a ni a. December thlaa kan khuaa ka hawn khan lui dung chu kan zawh ve a. Sangha bomb-na thar tak tak hmun 4 laiah a lo awm a. Kan zinga tel ve ka pu (ka nu unaupa) phei chuan ‘Mualbu-in kan khap a, chutih lai chuan khawdang ami te’n an lo bomb leh zel si. Sangha a vang si i bomb ve tawh mai ang u’ a ti fiamthu nghe nge a ni. Kar kalta khan Kurung pahnihna kan tih mai ṭhin, li thuk tak, sangha pawh awm ṭeuhna chu khawdang ami te’n an lo bomb leh a. Sawi tawh angin kan lui hi Mualbu (L) ram leh Samang ram inrinna awm a nih avangin a va hla tham deuh a. Thil tisualtute hi man an harsa ṭhin si a. Hmalak chhunzawmna engmah awm loin a zuzi ral leh mai ṭhin. Tun lai chu Sangha bomb leh a chheh vel hian rilru a luah reng tlat mai.
Neitu rilru kan put a ngai
Ramngaw, nungcha, thing leh mau, ldt., humhalh (Wild life Sanctuary, National Park, ldt.,) dan tlanglawn ber chu zin vei vak tena hmuhnawm atan (tourism) baka hman theih loh, mihring chak khai engmah lak phalloha humhalh tawp hi a ni. Hei hi Mizoram chhunga kan Wild Life Sanctuary leh National Park kan enkawl dan a ni bawk a. Heti ang humhalh dan hi a sapṭawng chuan ‘protectionism approach’ an ti a. Khawvel hmun hrang hrangah kum 1980 chho thleng khan an uar em em a ni.
Mahse, humhalh dan chi dang a awm veleh a. Chu chu a sapṭawngin ‘Community-based conservation approach’ tih a ni. Chuti anga humhalhnaah chuan ram humhalh bul hnaia cheng te’n ei leh in tur chakkhai eng eng emaw an la thei a, tin sakhuana emaw khawtlang thiltihna atan emaw pawh an hmang tel thei ṭhin a ni. Hmun ṭhenkhatah chuan a hnuhnung zawk hi a hlawhtling awlsam zawk niin zirchianna ṭhenkhat chuan an tarlang a. A chhan ni bera an chhut chhuah chu – ramngaw, tlang, thing leh mau, ramsa leh nungcha te chu a bul hnaia chengte tan ei leh bar (economic value) lamah pawimawhna a neih bakah an nunphung nena inhne tlat, an sakhuana nen thlenga inzawm a nih avangin ta angin an en a, neitu thinlung aṭangin an humhalh a ni tih a ni. A sapṭawngin economic value a pek bakah an culture leh tradition nena inhne tlat a ni kan ti thei ang.
Tun hnaiah luidung enge maw chin lai a khua ang zawnga humhalh kan ching thar hian rilru a tihlim hle mai! Varva lui te, Tupui D te, Tut te, Tuichang te, leh a dang tam tak a khua ang zawngin kan humhalh ta nual a. Heng hi kan tih theih chhan chu a chunga kan sawi, neitu thinlung kan neih avang te, ramsa, thing leh mau, nungchate hi keimahni ang, keimahnia bet tlat anga kan ngaih avanga ṭhahnemngaihna lo chhuak avang a niin ka hria.
Tunlai huna luidung sangha humhalh chungchang ka ngaihtuah apianga ka rilrua lo lang ṭhin chu hmanlai mizo khua hualtu ngaw hi a ni. Hman lai chuan khawbul hnaia thing leh mau an humhalh ṭhin kha a ni. Chuti ang ngaw, tuma la tuk loh, la vah miah loh, a sapṭawng takin virgin forest an tih ang chi hi a la awm ṭeuh a ni. Hmuh pawh an hmuhnawm e! Kan khua, Mualbu (L) pawh hian Buhvum ram, Mizoramin wild life sanctuary an puan thar ber, Buhvum sanctuary ramngaw zau tak bakah ngaw ṭha tak kan nei a. Chu ngaw chu kum 1985 hmalama kan chenna khawhlui ngaw a ni.
A pawi takzet!
Neitu thinlung emaw humhalhna kawnga mawhphurtu emaw thinlung hi a lo pawimawh khawp mai. Thingtlang lama kan unaute’n kan luia nungcha suattu chu khawpui mi a ni an tih ṭhin te, Aizawl ṭhalai thlen tawhna apiang a bal em em zel a, bawlhhlawh chhar tur a tam thei lutuk an ti ṭhin pawh hi a neitu ni lo anga an inngaihna hian a hrilfiah ber awm e.
Neitu thinglung aṭanga thlirin Phaizau khua sangha humhalh bomb-naa Phaizau khaw mi ngei an tel ve khan ngaihtuahna a tikal thui khawp mai. Mamit lam unaute an tel ve kha neitu thinlung tarmit aṭanga thlir chuan a zia tak a awm a. Mahse kan MLA, Mizoram pumpui hi ka ta ti thei tu, neitu mai piah lamah dan nei tu leh siam tu ni bawk, khap-a zirtirtu tur, humhalhtu tur, sangha bomb-naa tel ve anga an puh tel ve tlat mai kha a mak ka ti takzet a ni! Sangha bomb kha luidunga sanghate tan a pawi piah lamah Mizo mipuite zingah ‘MLA Sangha bomb’ tih hian nghawng a nei lian dawn lutuk a, chu chu thil ṭha lo tak a ni.
‘MLA Sangha bomb’ tih laite hi a pawi ka tihna chhan chu hrem lohin eng tin tin emaw a zuzi ral leh mai ang tih hlauhna avang a ni ber a. December 9, 2020 khan Mizo social activist Pi Vanramchhuangi chuan Mamit Police Station-ah he sangha bomb chungchang hi FIR a theh lut a. Mahse vanduaithlak takin tun thleng hian engmah hmalakna mumal hriat tur a la awm lo! Danin a phal miah loh bomb hmanga sangha mantute hi Explosive Act, 1884, Mizoram Forest Act, 1955, Wildlife (Protection) Act, 1972, Biological Diversity Act, 2002 leh The Mizoram Fisheries Act, 2016 te hmangin kum 7 thleng lung ina tan mai bakah, cheng nuai hnih (2 lakhs) thleng chawi tira hrem theih an ni.
Dan siamtu, MLA, humhalhna kawnga mawhphurtu ber, sangha leh a lui pawh neitu berin sangha a bomb nia an puhna hi a zuzi a nih chuan ‘MLA berin a bomb a lawm’ tih hian nungcha humhalhna kawngah mizo rilru sukthlek dan (popular opinion) a ṭha lo zawngin a kal pui ngei ang. ‘MLA pakhat pawh kha sangha a bomb tiin an puh a, kan sawi huai huai a mahse eng tin mah an ti lem lo. Sangha bomb hi a lo pawi vak lo, a sapṭawng takin a serious em em lo a nih hi’ an ti duh ngei ang. Chuti ang ni loa engahmah kan ngai lo a nih chuan Mizo mipuite hian dan siamtu, MLA te hi tunge an nih a, eng dinhmunah nge an awm a, enge an nihna diktak tih kan la hrechiang tawk lo hle a ni ang! Chuvangin sangha bomb chungchang hi hmalakna awm vat se a va ṭha dawn em!
Harsatna kan nei a ni
Mifing tehna hi thil tam tak a awm thei a. Tehna pakhat an hman ve ziah chu a sapṭawng takin direct impact leh indirect impact a hriatthiam leh hriatthiam lohah hian a ni. Thil tam tak hi vawi leh khata min nghawng mai lo, zawi zawia min la nghawng thei an awm a. Mizoramin kan buaipui ber eirukna leh hlemhletna pawh hi a ni tel thei tho awm e. Miin sum a nih lohna tura a hman a, a eiruk hian ram leh hnam ṭhan a timuang mai ni loin, a chhe zawngin a tithang tihna a ni a. Amah khan indirect takin a tuar ve zel dawn tihna a ni.
Chuti ang zelin ramngaw, thing leh mau, nungcha kan tihchereu hian zawi zawiin kawng hrang hrangin kan tuar dawn tihna a ni a. Hei hi lehkhathiam pui pui pawh hian pawm chu sawi loh hriatthiam an la harsat khawp mai! A chhan ber nia lang chu thing leh mau, nungcha leh mihring inlaichinna hi a ril lutuk a ni. A sapṭawngin a complicate lutuk tihna a ni. An inlaichinna hi kual thui lutuk pawh kan ti thei ang chu. Tin, a chhan dang lehah chuan khuarel hun (geological time scale) hi mihring hun nena khaikhinin a inthlau lutuk, a muang lutuk a ni. Hei hi I hrethiam em aw…? Lirnghing pawh hi kan hlauh lo em em chhan chu na taka a nghin zin loh vang a ni ber a. Mahse, kan khawpuite hi a rit lutuk, keini hian kan tuar na lo a ni thei, mahse kan tu leh fate chuan an la tuar dawn tho tho a ni. Chuvangin kan in leh lo din dan pawh hi kan inenfiah a tul takzet.
Chuti ang zelin thing leh mau, nungcha chi khat chauh pawh hian pawimawhna a nei a ni tih hi kan pawm thiam a pawimawh hle niin ka hria. Sakhuana avanga kan huat em em rul pawhin pawimawhna a nei a ni tih kan hre chho zel a, Mizoram University lama mithimate zarah. A lawmawm takzet a ni. Vawi leh khata, direct taka ṭangkaina nei lo nia kan hriat tam tak hian ṭangkaina a nei a ni tih hi pawm theih tum zel ila a ṭha hle ang. Tawih thei lo, sarang leh polythene, ldt., duh duhnaah kan paih ṭhin pawh hian zawi zawiin harsatna min siam a ni tih hi kan pawm theih a ngai tawh viau a ni. Khawvel pum lum chho zel (global warming) te, Ozone pawp te, Khawvel chhim tawp leh hmar tawpa vur tui te leh a dang te pawh hi mihring thil tih ṭhenkhat, ho em em anga lang, pawina nei miah lo emaw kan tih avanga thlengte an ni. Sawi tur a tam, kan sawi chipchiar thei si lo… Engpawhnise, a awlsam zawngin sangha bomb pawh hian nghawng ṭha lo tak a nei a, keimah ni vekin kan la tuar dawn a ni tih kan hriatthiam a kan pawm a pawimawh a ni tih hi kan hriat thar leh a ngai a ni.
Titawp ang
Kan ziak sei leh ta viau mai! Engpawhnise, thil te ber aṭanga lian ber – atom aṭanga universe thleng hian, a zavaiin kan tana Pathianin a siam a ni a, mihringte hnena a inpuanchhuahna a ni. A finzia te, a ril zia te, a thuk zia te, a themthiam zia te, min hmangaih zia te, a rawn tarlanna a ni. Chuvangin Pathian thilsiamte vawngṭhatu leh humhalhtu nih hi a kristian em em a ni tih kan hriatthar leh a pawimawh takzet a ni.
Kan khua, Mualbu (L), Lawngtlai District hian Chawngte Lui kan humhalh ve a. Kan khua aṭangin km 7 vel dawna hla a ni a. December thlaa kan khuaa ka hawn khan lui dung chu kan zawh ve a. Sangha bomb-na thar tak tak hmun 4 laiah a lo awm a. Kan zinga tel ve ka pu (ka nu unaupa) phei chuan ‘Mualbu-in kan khap a, chutih lai chuan khawdang ami te’n an lo bomb leh zel si. Sangha a vang si i bomb ve tawh mai ang u’ a ti fiamthu nghe nge a ni. Kar kalta khan Kurung pahnihna kan tih mai ṭhin, li thuk tak, sangha pawh awm ṭeuhna chu khawdang ami te’n an lo bomb leh a. Sawi tawh angin kan lui hi Mualbu (L) ram leh Samang ram inrinna awm a nih avangin a va hla tham deuh a. Thil tisualtute hi man an harsa ṭhin si a. Hmalak chhunzawmna engmah awm loin a zuzi ral leh mai ṭhin. Tun lai chu Sangha bomb leh a chheh vel hian rilru a luah reng tlat mai.
Neitu rilru kan put a ngai
Ramngaw, nungcha, thing leh mau, ldt., humhalh (Wild life Sanctuary, National Park, ldt.,) dan tlanglawn ber chu zin vei vak tena hmuhnawm atan (tourism) baka hman theih loh, mihring chak khai engmah lak phalloha humhalh tawp hi a ni. Hei hi Mizoram chhunga kan Wild Life Sanctuary leh National Park kan enkawl dan a ni bawk a. Heti ang humhalh dan hi a sapṭawng chuan ‘protectionism approach’ an ti a. Khawvel hmun hrang hrangah kum 1980 chho thleng khan an uar em em a ni.
Mahse, humhalh dan chi dang a awm veleh a. Chu chu a sapṭawngin ‘Community-based conservation approach’ tih a ni. Chuti anga humhalhnaah chuan ram humhalh bul hnaia cheng te’n ei leh in tur chakkhai eng eng emaw an la thei a, tin sakhuana emaw khawtlang thiltihna atan emaw pawh an hmang tel thei ṭhin a ni. Hmun ṭhenkhatah chuan a hnuhnung zawk hi a hlawhtling awlsam zawk niin zirchianna ṭhenkhat chuan an tarlang a. A chhan ni bera an chhut chhuah chu – ramngaw, tlang, thing leh mau, ramsa leh nungcha te chu a bul hnaia chengte tan ei leh bar (economic value) lamah pawimawhna a neih bakah an nunphung nena inhne tlat, an sakhuana nen thlenga inzawm a nih avangin ta angin an en a, neitu thinlung aṭangin an humhalh a ni tih a ni. A sapṭawngin economic value a pek bakah an culture leh tradition nena inhne tlat a ni kan ti thei ang.
Tun hnaiah luidung enge maw chin lai a khua ang zawnga humhalh kan ching thar hian rilru a tihlim hle mai! Varva lui te, Tupui D te, Tut te, Tuichang te, leh a dang tam tak a khua ang zawngin kan humhalh ta nual a. Heng hi kan tih theih chhan chu a chunga kan sawi, neitu thinlung kan neih avang te, ramsa, thing leh mau, nungchate hi keimahni ang, keimahnia bet tlat anga kan ngaih avanga ṭhahnemngaihna lo chhuak avang a niin ka hria.
Tunlai huna luidung sangha humhalh chungchang ka ngaihtuah apianga ka rilrua lo lang ṭhin chu hmanlai mizo khua hualtu ngaw hi a ni. Hman lai chuan khawbul hnaia thing leh mau an humhalh ṭhin kha a ni. Chuti ang ngaw, tuma la tuk loh, la vah miah loh, a sapṭawng takin virgin forest an tih ang chi hi a la awm ṭeuh a ni. Hmuh pawh an hmuhnawm e! Kan khua, Mualbu (L) pawh hian Buhvum ram, Mizoramin wild life sanctuary an puan thar ber, Buhvum sanctuary ramngaw zau tak bakah ngaw ṭha tak kan nei a. Chu ngaw chu kum 1985 hmalama kan chenna khawhlui ngaw a ni.
A pawi takzet!
Neitu thinlung emaw humhalhna kawnga mawhphurtu emaw thinlung hi a lo pawimawh khawp mai. Thingtlang lama kan unaute’n kan luia nungcha suattu chu khawpui mi a ni an tih ṭhin te, Aizawl ṭhalai thlen tawhna apiang a bal em em zel a, bawlhhlawh chhar tur a tam thei lutuk an ti ṭhin pawh hi a neitu ni lo anga an inngaihna hian a hrilfiah ber awm e.
Neitu thinglung aṭanga thlirin Phaizau khua sangha humhalh bomb-naa Phaizau khaw mi ngei an tel ve khan ngaihtuahna a tikal thui khawp mai. Mamit lam unaute an tel ve kha neitu thinlung tarmit aṭanga thlir chuan a zia tak a awm a. Mahse kan MLA, Mizoram pumpui hi ka ta ti thei tu, neitu mai piah lamah dan nei tu leh siam tu ni bawk, khap-a zirtirtu tur, humhalhtu tur, sangha bomb-naa tel ve anga an puh tel ve tlat mai kha a mak ka ti takzet a ni! Sangha bomb kha luidunga sanghate tan a pawi piah lamah Mizo mipuite zingah ‘MLA Sangha bomb’ tih hian nghawng a nei lian dawn lutuk a, chu chu thil ṭha lo tak a ni.
‘MLA Sangha bomb’ tih laite hi a pawi ka tihna chhan chu hrem lohin eng tin tin emaw a zuzi ral leh mai ang tih hlauhna avang a ni ber a. December 9, 2020 khan Mizo social activist Pi Vanramchhuangi chuan Mamit Police Station-ah he sangha bomb chungchang hi FIR a theh lut a. Mahse vanduaithlak takin tun thleng hian engmah hmalakna mumal hriat tur a la awm lo! Danin a phal miah loh bomb hmanga sangha mantute hi Explosive Act, 1884, Mizoram Forest Act, 1955, Wildlife (Protection) Act, 1972, Biological Diversity Act, 2002 leh The Mizoram Fisheries Act, 2016 te hmangin kum 7 thleng lung ina tan mai bakah, cheng nuai hnih (2 lakhs) thleng chawi tira hrem theih an ni.
Dan siamtu, MLA, humhalhna kawnga mawhphurtu ber, sangha leh a lui pawh neitu berin sangha a bomb nia an puhna hi a zuzi a nih chuan ‘MLA berin a bomb a lawm’ tih hian nungcha humhalhna kawngah mizo rilru sukthlek dan (popular opinion) a ṭha lo zawngin a kal pui ngei ang. ‘MLA pakhat pawh kha sangha a bomb tiin an puh a, kan sawi huai huai a mahse eng tin mah an ti lem lo. Sangha bomb hi a lo pawi vak lo, a sapṭawng takin a serious em em lo a nih hi’ an ti duh ngei ang. Chuti ang ni loa engahmah kan ngai lo a nih chuan Mizo mipuite hian dan siamtu, MLA te hi tunge an nih a, eng dinhmunah nge an awm a, enge an nihna diktak tih kan la hrechiang tawk lo hle a ni ang! Chuvangin sangha bomb chungchang hi hmalakna awm vat se a va ṭha dawn em!
Harsatna kan nei a ni
Mifing tehna hi thil tam tak a awm thei a. Tehna pakhat an hman ve ziah chu a sapṭawng takin direct impact leh indirect impact a hriatthiam leh hriatthiam lohah hian a ni. Thil tam tak hi vawi leh khata min nghawng mai lo, zawi zawia min la nghawng thei an awm a. Mizoramin kan buaipui ber eirukna leh hlemhletna pawh hi a ni tel thei tho awm e. Miin sum a nih lohna tura a hman a, a eiruk hian ram leh hnam ṭhan a timuang mai ni loin, a chhe zawngin a tithang tihna a ni a. Amah khan indirect takin a tuar ve zel dawn tihna a ni.
Chuti ang zelin ramngaw, thing leh mau, nungcha kan tihchereu hian zawi zawiin kawng hrang hrangin kan tuar dawn tihna a ni a. Hei hi lehkhathiam pui pui pawh hian pawm chu sawi loh hriatthiam an la harsat khawp mai! A chhan ber nia lang chu thing leh mau, nungcha leh mihring inlaichinna hi a ril lutuk a ni. A sapṭawngin a complicate lutuk tihna a ni. An inlaichinna hi kual thui lutuk pawh kan ti thei ang chu. Tin, a chhan dang lehah chuan khuarel hun (geological time scale) hi mihring hun nena khaikhinin a inthlau lutuk, a muang lutuk a ni. Hei hi I hrethiam em aw…? Lirnghing pawh hi kan hlauh lo em em chhan chu na taka a nghin zin loh vang a ni ber a. Mahse, kan khawpuite hi a rit lutuk, keini hian kan tuar na lo a ni thei, mahse kan tu leh fate chuan an la tuar dawn tho tho a ni. Chuvangin kan in leh lo din dan pawh hi kan inenfiah a tul takzet.
Chuti ang zelin thing leh mau, nungcha chi khat chauh pawh hian pawimawhna a nei a ni tih hi kan pawm thiam a pawimawh hle niin ka hria. Sakhuana avanga kan huat em em rul pawhin pawimawhna a nei a ni tih kan hre chho zel a, Mizoram University lama mithimate zarah. A lawmawm takzet a ni. Vawi leh khata, direct taka ṭangkaina nei lo nia kan hriat tam tak hian ṭangkaina a nei a ni tih hi pawm theih tum zel ila a ṭha hle ang. Tawih thei lo, sarang leh polythene, ldt., duh duhnaah kan paih ṭhin pawh hian zawi zawiin harsatna min siam a ni tih hi kan pawm theih a ngai tawh viau a ni. Khawvel pum lum chho zel (global warming) te, Ozone pawp te, Khawvel chhim tawp leh hmar tawpa vur tui te leh a dang te pawh hi mihring thil tih ṭhenkhat, ho em em anga lang, pawina nei miah lo emaw kan tih avanga thlengte an ni. Sawi tur a tam, kan sawi chipchiar thei si lo… Engpawhnise, a awlsam zawngin sangha bomb pawh hian nghawng ṭha lo tak a nei a, keimah ni vekin kan la tuar dawn a ni tih kan hriatthiam a kan pawm a pawimawh a ni tih hi kan hriat thar leh a ngai a ni.
Titawp ang
Kan ziak sei leh ta viau mai! Engpawhnise, thil te ber aṭanga lian ber – atom aṭanga universe thleng hian, a zavaiin kan tana Pathianin a siam a ni a, mihringte hnena a inpuanchhuahna a ni. A finzia te, a ril zia te, a thuk zia te, a themthiam zia te, min hmangaih zia te, a rawn tarlanna a ni. Chuvangin Pathian thilsiamte vawngṭhatu leh humhalhtu nih hi a kristian em em a ni tih kan hriatthar leh a pawimawh takzet a ni.
Krista Roluahpuia, Banaras Hindu University