Written by
Ruatchhana Pa
Zotlang, Aizawl

Traffic jam, AR leh Mizo mipa

Kan ram thil tawn mek ka hmuh hian ka ramin hma a sawn ve mial theih takin ka thil hmuh leh hriat tlemte aṭangin ka vei zawng point li lek kan thailang ve ang e. 
1. Aizawl traffic jam: Aizawl Traffic jam hi kan ziak zing a, sorkar pawn a ngaihtuah ngun ta malh malh e. Tunah phei chuan Traffic Police an ṭangkai bawk a, tlema rualbanlo leh naupang pawn ‘Traffic police’ nih an chak ta fur mai. Aizawl SP ngawt ai chuan Traffice Police SP pawhin thu leh hla a ngah lo thei ta lo a, hmuh pawh kan hmu zing ta zawk bawk. Traffic jam lo se Zemabawk leh Kulikawn inkar hi motor-in tlan par par ila, darkar khat a ngaih ka ring lo. Mahse chumi inkarah lekah chuan mipui mamawh zawng zawng thun len kan tum hi thil ropui tak a nih loh vek paw’n kan thil thlir zimzia hi pawm hmiah tur. A jam nasatna lai ber Treasury square leh Chanmari inkar hi a ni phawt a, a dawtah chuan Bawngkawn junction, Kulikawn (school naupang kal hun bikah) leh Vaivakawn junction hi niin ka hmu. Tunah phei chuan New Secretariat pan tur avangin Khatla kawn junction a jam nileng lo chauh ta bawk. 
Eng vangin nge Treasury Square leh Zodin inkar hi a jam nasat kan tih chuan, hemi inkarah hian mipui mamawh thil a tam lutuk vang a ni. Hemi inkarah hian motor a lut hnem lutuk a, Zodin square leh Dawrpui BiakIn bul inkarah an infinkhawm ta chiah a, a ngaihna a awm ngang lo a ni e. 
Entirnan: Civil Hospital, Bazarpui, sorkar office, Dawrpui phei dawr (damdawi dawr telin), Bank, Millennium Centre, School, infiamna hmunpui (Lammual, High school field, Zarkawt Recreational Center) leh Vanapa Hall leh Hall dang neuh neuh. Hetiang ang chi mipui pawt khawm ang chi Hospital, School, office etc. an din hi Zemabawk leh Kulikawn kawngpui dung hnaiah sorkarin din phal lo bur se. Hei hian nakin atan khawpui tawt tur a veng ang a, khawpui zauhna atan kawng a su ngei ang. India sawrkarin Delhi khawpui tawt lutuk tur ven nan Noida, Dwarka, Gurgoan a tichangtlung chho ta vak anga sum kan neih em loh pawn, dam vervawra kan pan theih Stadium, School, Office, Market, Hotel, damdawiinetc hi chu khawpui pawn lamah chauh din ni hram tawh rawh se. 
Suggestion: Chanmari leh Treasury Square inkar kawng dungah hian motor parking (two wheeler pawh tiamin) hi tihbo a hun. Amaherawhchu, compound felfai nei a, motor hunna nei erawh tel lo se. (Entirnan: Civil Hospital anga motor parking nei ang chite) dropping zone chauh siam ni se. Chu chuan motor tlan (flow) a tichak ang a, mahni motor hawl chhuak pawn driver nei chauhin an keng chhuak ang a, public transport an ken tam phah ang. Tin, hemi area a taxi stand hi tih tawp bawk ni se, an duh chuan bus angin round thung se, dropping zone-ah chauh pickup leh drop phal ni bawk se, Traffic Police pawn hamrik an ham tlem ka beisei. Chutiang zelin motor a tam chuan hmun dangah pawh parking area tih bo/ tlem belh zel ni se. Hei hian motor parking a awm miau loh chuan motor ken chhuah an peih lo tulh tulh ang. 
(Tuna kan sorkarin ruahhmanna a siam intlanchhawk hian Two Wheeler a letin a tipung a, a chang phei chuan two wheeler line hi motor pangngai line aiin a kalmuang ṭan der tawh. Zep loah chuan mi pangngai tan scooty (a bikin) lei a har lo ta bawk nen, intlanchhawk hian harsatna a siam belh a, motor tlan leh lei zat chhungkaw tina kan khap thei a nih ngawt loh chuan a number tihtam thar vak vak ai chuan parking zone ho hi nuai bo ka rawt e. Enchhin ka ngam e, ka rawtna hi.) 
Tin, Bawngkawn leh Vaivakawn junction hi sorkarin hmalak a tum mek a, ruahhmanna ṭha tak an siam turah ngai ila. Heta motor intawkkhawm nasa hi an pawh darh phawt chuan a zia turah ngai phawt ila. Tunah chuan pan duhna inang lo pawh kan intawkkhawm vek hi a buaithlak a ni. 
He traffic jam hi district dang hian lo in zir nan hmang se, a tlai hma-in tun 
aṭangin ruahmanna mumal siam lawk se. Traffic jam free ni reng turin tun aṭangin ngaihtuahna lo seng lawk teh se; Aizawl aia nuam khawpui kan neih reng theih nan. 
2. Assam rifles ram chhuahsan tur hi ngawpui-ah i siam ang u: Assam Rifles-in Lammual leh a chhehvel an chhuahsan dawn tih a rik tirh phat khan, Lammual a artificial grass phah kha ka lo ui tlat pek a! Khawpui tawt laili berah mipui punkhawmna tur cheng vaibelchhe tel senga kan la siam kha ka ui takzet a, a hnu lawkah Mualpui-ah a aia ṭha in kan sa leh thei tho lawi bawk si a, a pawi ka ti vawng vawng. 
Tunah Mizoram pawh a ni telin a lum chho ta zel a, 40 degree celcius hi fur ruah hi tla hma lo se kan nih fo a rinawm tawh. India ram tam zawk lumzia kan hre vek a, khawpui chhunga an kawng siam thara thing an phun tamzia hi hai der a hun ta lo! Khawvela khawpui lian leh lar chu sawi loh, India ram khawpui-ah kal ila huan/ garden/ park an siam nasa khawp mai; Aizawl city park pensawm bial saw Aizawl vawngdaitu atan a kan duh a nih loh chuan. Chuvangin, Assam Rifles ram pumpui a chhuahsan tur hi building leh motor tlanna atan kan ti leh zo a nih chuan kan tu leh fate hian tuna zofate hi min dem ngei ang. Tun aṭang hian a bo a bang awm loin Assam Rifles chhuahsan turah sawn ramngaw siam turin hma la ṭan ila. Thingphun ila, tun aṭanga kum sawmhnih a liam meuh chuan Aizawl khawpui hi a va nuam dawn em. 
A rei tulh tulh ang a, a hlu tulh tulh dawn lehnghal! Hmun ṭhenkhatah exer lakna tur kan siam thei bawk. Zing aṭanga zan (street light zan atan dah bawkin) thlengin pitar leh putar, chhungkua thlengin, kan walk, kan lengin, kan inkawm sup sup ang a; zepnak emaw nula tlangval inngaizawngte pawh an lo ṭhu ve leh fir fer ang. Tunah chuan veng ṭhenkhatah chuan thlanmuala thing kan phun te a lo puitling chho ṭan a, thlanmual hi chhungte ngaia ṭahna ringawt ni loin, hlim taka lenkhawthawnna a ni chho ṭan ta e. Aizawl khawpui lailia ngaw awm tur hi suangtuah pawn a dai sawng sawng thei, ka duhthusam hi lo ti tan pawh ni ila damin chu ngaw chu ka hmu phak ang em aw tih vel a ni ta! 
3. Save life, save Mizo mipa! Mizo mipa kan hek lutuk hian ngaihtuahna a tibuai ṭan ta! Kan damchhung rei lo lutuk hi ngaihthah chi a ni ta lo. Tun hnai voter zat Vanglaini chanchinbu Dt. 10th April 2019 in a tarlanah khan District tin dinhmunah hmeichhia an tam deuh vek - Mamit Dist. tih lohah chuan. Hmeichhe tamna chu hetiang hi a ni: Aizawl district ringawtah 15854 (ka awi lo hial, mahse a dik), Lunglei district-ah 597, Champhai 944, Serchhip 1138, Lawngtlai 330, Kolasib 1665, Siaha 1036, Mamit erawh mipa 998 laiin an tam ve hram. Voters zat hi a pawimawhna chu kum tling tawh, ei leh in pawh thawk chhuak thei rual anga ngaih an ni a, hei hian Mizo mipa hian kan ram economy atan kan contribution a ṭha lo fe dawn tih a lang reng mai. 
Mizo mipa hi inenkawl dan thlak a ngai ta! Mipa fa hi zing aṭangin tlaiah nen kan inkhel luih luih a, lirthei nen kan tlankual a, hmeichhiate erawh inah tawmin a ṭul 
ṭul an thawk a, mipa fa chuan an lo haw a duh a ngah a, an ngen zui leh tawp ni berin ka hria. Hman deuh phei kha chuan veng pakhat a mipa skul naupang pakhat hian bullet bike chu a school kal nan a hmang ham ham nia! Chawm hlawmin nuai chuang manin school an kaltir ham ham mai ka hmu ṭhin a, hetiang rau raua an fapa skul kal an tuam hlawm theih chuan Harvard, Cambridge, Oxford etc ah luhtir tum law law se aw! Inah a tha nei zawk mipa ho hna kan thawhtir lo lutuk leh sum hlutna hre lek loa an duh leh ngen kan pe zel mai hi a dik lo. Private school a ka thawh laiin Higher a kan student-te hi nu leh paten an duh an lei lo ngam lo ni loin an school duhna thlengin an thlang a ni berin ka hre ṭhin. An chawm kha an ngam lo tihna a nih chu! 
Mizo hmeichhiate hi an duhnaa an huaisenzia Mizo mipate hian ka hre chiang lo a ni. Kum za liam awrha Mizo mipa ral lu latu, chhungkaw chawmtu, roreltu ni ṭhin kha Chanchin Ṭha mei eng avanga khawvel  tukverha kan dah ve tak hnu a, in siam danglam thei lek loa hmasawnna sira hnawl pum si lo a, Khawtlang leh Kohhrana Upa/ hruaitu nih leh Mizoram china officer niha kan duh tawk viau lai hian kan hmeichhiate chu hetiang dinhmuna ding ve thei turin chance an nei lo nge, khawvel ram hrang hrangah an vak darh ta sung sung mai. Mizo hmeichhiate rualawh vanga khawvel mil an tlan nasat em em laiin Mizo mipate erawh tapchhakah kan ek cheh ṭhut reng a, hmasawnna kawng kan zawh mawlh lo. 
Mizo hmeichhiate hi khawvel univer­sity ṭha leh private company ṭha tak takah an inthiat ṭan der tawh. China, Singapore, UK, Dubai etc ah te hna rem rem thawkin an kal fur tawh a, chutihrualin, Brazil, Mexico, Africa, Columbia leh a dangte 
aṭanga India rama ruihhlo lo lut thlengin Mizo hmeichhiatean inhnamhnawih a, man hial an tawk ta nuk mai. Engkimah mipain hmeichhia kan tluk lo a ni ber e. 
Mizo mipafate chawi kan kan ngai takzet a, khawvel zau zawka kan pen chhuah ve ngam theih dan tur ngaihtuah a ngai ta. Chuti lo zawng ruihhlo ngai emaw a nih loh vek leh fel takin kum 40 thleng tui takin kohhran ṭhalaiah kan phusa ang a, hmasawnna hna thawh tak tak hmain kan tar zel mai dawn. 
4. Thuziak miten infiamna ziaktute (sports writer) te entawn teh u: Sap thu­fingin, 'Pen is mightier than sword' tih zawng zawng hi Mizo sports chanchin ziaktute hian an nei zo a ni ber e. Kum tam vak lo kal ta aṭang khan Mizoram chanchinbu phek hnunga infiamna chanchin ziaktute hian an chhui zauin an tuichilh bawk a, Zoram mipui football an han hlui tak tak a. Pulpit tlang aṭanga tehkhinthu leh hnatlanna thlenga titi chu ‘football’ a ni ta zel mai. English Premier League an han ziak tak tak phei chu London leh a chhehvela club, Manchester leh Liverpool stadium inhlat zawng zawng hi kan hre bel ta. Europe club lian a manager/ coach te tactic thlengin kan duh khawp loh thu a ri teng tung tawh mai asin! Kan ṭhenawma nitina kan ei ‘dal leh alu kg khat man hre lo khan Ronaldo hlawh zat erawh kan hre leh thung a (a dollar zat ngatin). Chuti khawp chuan Zoram mipa fate hi, a bikin football hriatnaah na na na chuan min fah hneh a, hriat pawh kan hre khawp mai. 
Hetiang chiah hian news reporter te hian sports chanchin ziak mite hi entawnin khawvel thiamna leh finna kawnga thuthar lakchhuahna lamah hian min han fah leh ula. Reilote chhungin kan khaw hawi a zau leh sawt sawtin ka ring tlat a ni. 
Ruatchhana Pa, Zotlang, Aizawl