FORT AIJAL
Khawpui lo awm ṭan dan hi chhan hrang hrang a awm. Entir nan, sakhaw biakna hmunpui, sumdawnna hmun remchang, lawngchawlhna (sea/ river port), ram awp nana sipai awmhmun nghet khuarna ang te hi. Aizawl pawh hi Vailen pahnihna a lo thlen tirh a, W.W. Daly, Superintendent of Police hova, Silchar aṭanga lo lut, Cachar Military Police 400 rualte’n Mizoram awp hlen nana kulh sakna remchang bera an hriat, Lammual bul Baja tlang te, Quarterguard tlang te leh Bawrhsap Pisa tlang te kualkhungin, Fort Aijal chu, February ni 25, 1890 khan an rawn siam ta a, chu chu Aizawl lo pian dan chu a ni. Chumi ni aṭang chuan, Aizawl hian mei mit lovin tun hun hi a lo thleng ta a ni.
Kumpinu Sorkar ṭhuthmun a nih bawk avangin sorkar hnathawkte leh an ṭhuihruai dangte, sipai belnawtte leh mi tlahlang, lal khuaa tuitla vak lote chuan, Fort Aijal bul hnaih hmun remchang apianga inbengbelin, Aizawl khua pawh zawi zawiin a lo ṭhang lian ta zel a. Fort Aijal awm hma kum 50 emaw chhung chu, Aizawl khawhmun hi tuma luah loh ram ruak mai a ni. Kumpinu min awp hun chhung 1947 thleng emaw kha chuan, Aizawl chhunga mihring cheng thei zat te, a huam chin tur bithliah te chu, kan Bawrhsapte kutah a awm a. Hmathlir thui tak nei Bawrhsap ṭhenkhat, Lt. Col, Shakespear (Tarmita) te, Lt. Col. G.H. Loch (Mandingputara) angten min awp chhung kha chuan, awmze nei taka ṭhang leh mawi taka chei a ni ṭhin.
Aizawl dintute chu sipai an nih miau avangin, a hmun laili leh ṭha lai apiang chu awmhmun khuar nana an lo thlang hi a mawh love. India independence hnu kum 1953 aṭangin District Council hun kan lo chuangkai leh a; Aizawl khawchhunga in hmun lo ram sem chungchangah Council hotute khan an thiam ang angin ro an rel a ni ber. Kum 1972 a UT kan neih hlim khan, Central Sorkar lam chuan Town Planning mumal neia Aizawl siam tumna an nei; mahse chutih kan hotute khan an ngaihpawimawh lam a nih loh avangin, chu rawtna chu tihpuitlin a ni ta lem lova. Tlai khawhnu, kum 2002 lam khan LAD hnuaia Town Planning Wing chuan, Aizawl Master Plan, kum 2011 thleng vela hman theih tur min siam sak a, mahse tihlawhtling tura hmalak zuina, Sorkar lamah a awm lovin a hriat. Tichuan, tun hun hian min rawn nangching ta a ni ber.
Aizawl Development Authority (ADA) te bengvarna azarah, mithiam ruaiin Aizawl Master Plan – Vision 2030 chu 2011 aṭanga hman theih tur kan neih leh ta hlauh va; mahse hei pawh hi vanduaithlak takin, kan “rula raw neih” titih leh ta. Chuti nise a awmzia ber chu, kum 50 lai liam ta aṭang khan Aizawl hi ziarang mumal nei lovin a ṭhang ta zel a ni ber. Khawpui chenna tlak ni tura khawpuiin a mamawh hmasa ber pakhat chu, ‘Recreational facilities’ leh mipui thawklakna leh boruak ṭha hipna ‘Lung space’ an tih hi a ni; ‘public amenities’ pawimawh dang chu lo dah tha rih ila. Khawvel huapa khawpui hlun leh mihring bitna London ang te khu an tia lawm, mi singkhat zel tan, ‘open park’ 40 acres vel a zau zel a awm thei an ti. India rama kan ‘metropolitan cities’ te pawh hi chutiang zulzuia duan (planned) an ni tlangpui awm e.
Assam Rifles (AR)-ho, Aizawl min lo dinsaktuten Zokhawsang lama min kiansan hunah, an hmun luah lai mek Mizoram Sorkar hnena an pek kir tur te hi, Aizawl mamawh ber, ‘recreational facilities’ leh ‘lung space’ atan chauha hman zui nachang kan hriat hi a pawimawh em em a ni. AR ram chhunga awm kum za aia tam lo ding tawh, building mawi leh zahawm tak tak, Loch House te, Quarter Guard te, Officers’ Mess te, Barrack nalh tak tak te, Lammual te leh hmun ruak zau dangte hi, tunhma aṭanga Aizawl tiropuitu leh timawitu te an ni. Chutiang taka Aizawl tana hmun pawimawh an nih avangin, Aizawl Master Plan – Vision 2030 pawhin heti hian a sawi (sapṭawngin) “Present premises of Assam Rifles, proposed to be shifted elsewhere has been proposed,as one of the locations for city level recreational facilities and open space.” Khawpuia chengte tana ‘recreational facilities’, Master Plan-in a phut (prescribed) dan chuan mihring 5000 zel tan playground pakhat (0.50-1.00 Ha), mi 10,000 zel tan Park (1.20-2.00 Ha), chu bakah ‘city parks/ Playgrounds/exhibition grounds/ cultural gatherings’ te hi City level tan chuan, chawhrualin mi 1000 zel tan 0.12 - 0.20 Ha a zau neih a phut bawk a ni.
Tichuan, Master Plan-in a tarlan dan chuan Aizawl hian Playgrounds 29 (2011 figures) a nei mek a, kum 2030 ah chuan playgrounds 136 dang a neih belh a ngai; tunah Parks 8 (2011) a awm a, 2030 ah chuan Parks 74 dang a neih belh a ngai a ni a ti.
AR ho sawi dan chuan, a tir aṭanga an luah chin chu 400 Acres aia zau a ni ṭhin a, mahse zawi zawiin, kum engemaw zat aṭang khan State Sorkar hnenah 200 Acres chuang zet an hlan tawh a, chungte chu Chanmari pheia sipai ‘chand’ kahna ṭhin ram te, Khatla a Loch Hospital ram te, tuna Mizoram Police Complex te, Khatla a Veterinary Hospital ram te leh Capital Complex te hi an ni. State kan neih tirh ata AR-te hi Aizawl chhuahsan tura tih an ni tawh a; Central sorkar hriatpuia inremna pawh ziah fel ni tawhin, an insawnna tur Zokhawsang ram, 1305 Acres zet a zau, Sorkarin a pek ṭan pawh, approach road leh mamawh dang zawng zawngte nen siam zawh a ni tawhin, peih fel tawh a ni awm e. Aizawl an chhuahsan hun tur chu, kan Sorkar ber pawhin a sawi thei lo chu a ni rih a.
MNF Sorkar hmasa khan AR chhuahsan ram hman ṭangkai dan tur ngaihtuahtu Committee, Advisory Committee on Use of Assam Rifles Land pawh kum 2012 lam khan a din a, vawi engemaw zat he Committee hi a ṭhu tawh nghe nghe. Hei bakah hian, chu Sorkar chuan dan ṭha tak, ‘Mizoram (Restriction on Use of Transferred Land) Act, 2002 a siam bawk a. Hemi chungchanga a tir aṭangin INTACH Mizoram Chapter ngaihdan nghet tak chu, a hmasa berin AR ram huam chhunga buildings, playround leh open area zawng zawngte hi a bo a bang awm lovin, Sorkar hian Mizoram Ancient Monuments and Archaeological Sites and Remains Act, 2001 hnuaia ‘protected monuments’ anga puan ni sela tih a ni. Mahse he rawtna hi AR hotu liante’n an pawm pui thei mai lova; chuti ni se, an chhuahsan hunah tal State Sorkar hian he rawtna hi ‘Amen’ pui thei sela chuan, AR ram pum hi mipui vantlang mamawh bik atan chauh lo chuan khawih danglam theih loh a ni dawn tihna a ni. A hman dan turah pawh mi thiamte rawtna dinglai, Aizawl Master Plan – Vision 2030 in, chipchiar taka a sawi anga hman zui zel tur a ni ang. Hetiang a chunga kan sawi rawtna hi INTACH Chapter chuan kum 2012 emaw aṭang khan Advisory Committee on Use of AR Land hnenah leh State Sorkar hnenah “RAWTNA LEH NGENNA” ti a vuahin, vawi duailo a theh lut tawh nghe nghe a ni.
Hetiang thil Aizawl khawpui tana pawimawh em em, a inmun mek lai hian, AR-in kum 120 zet an luahlum reng ram chhungah si hian, mi thiltithei fal, mi 54 emaw chuan, Land Revenue & Settlement Department thu rual puiin LSC lo zu nei tlat thei a! Engtik lai mahin AR thuneitute lahin NOC an pe hauh dawn si lo. AR thuneitute zawk hian Sorkar hnenah chung LSC te chu cancel tura an zualkona pawh a rei tawh. Hemi chungchanga CYMA ten Gauhati High Court, Mizoram Bench hnena PIL an thehlut ta hi, a lawmawm thlawt!
Titi lengvak kan lo hriat pakhat chu, kan Sorkar hrawn mek a hotu ṭhenkhat chuan, Quarter Guard ang te hi buai laia MNF volunteers te hrehawm taka an ṭan tirna leh an sawisakna hmun a nih avangin, heng buildingte hi phin darh vek an tum a ni awm e. Hetiang ngaihdan finglo tak hi a ding chang lo turah ngai ila; Andaman thliarkara Cellular Jail, India ram ‘freedom fighters’ tam tak te leh kan Mizo lal ṭhenkhat te pawh thih thlenga an tan tirna te khu, “historical and heritage buildings” anga pawm an nih miau avangin, ‘symbols of freedom struggle’ anga ngai zawkin, India ram hruaitu hmasate khan, ‘tourist attraction’ pawimawh anga pawmin, tun thlengin a ngai ngai leh tihdanglam lohin an lo humhalh tlat zawk a ni si. Heti zawnga ngaihdan zau tak hi, kan hotute hian nei ve thei se a va duhawm em!
Tichuan, heng AR hmun leh buildings te hi mipui vantlang thawven nan leh Aizawl khaw hrisel nan chauh, Master Plan – Vision 2030 in a sawi ang ngeia humhalh leh venhim tlat hi Aizawl mi mir zawng zawngte hian i tum teh ang u khai.
Rin Sanga