Written by
Anggu Khawlhring
Salem

Thinrimna Thianghlim

Thinrimna chi hrang hrang zingah hian ram leh hnam ṭhatna tur a nih beiseina avanga  thinrimnate, khawtlang leh politics kalphung duhkhawp lohna avanga thinrimnate hi thinrimna thianghlimah (Holy anger) puhve ngawt mai teh ang. Hmanni lawka tleirawl  lar tak, Climate change lama activist Greta Thunberg  thinrimna ang deuhte kha a ni thei ang chu.

Tui hna:Tun hma kha chuan mitinin tui kan chawia tuikhura tui kan tlan rawn a, tuikhur khan vantlang zah a kai ṭhin hle a, tuikhur chu khawtlanga humhalh ṭhin a ni a. Chemtatrawta thawnthu hian kan kalphung chu a tarlang ṭha hle. Tuikhur tihbawlhhlawh leh pitarte anga tuikhur hnara ek ngat phei chu sual (crime) a tling hial a ni. Tui connection awm tak hnu erawh hi chuan mitin kan inthlahdah ta, tuikhur humhalh chunchangte chuan hmanlai thawnthu chan an chang zova,  tui chawi ngai talo chu kan changkang ta phiante’n kan inhre hlawm a; tuman tui pawimawhna leh tuikhur hlutna pawh kan chhut peih ta meuh lo. Mahse maw, khua aṭhal chhova, a ṭulna avangin lo (jhum) kan vat a, kan hal bawka, tuihna a tlem ṭana, tui pump-na khawlpui a chhiat phei chuan khawpui lian apiang hian tui kan tlachham chu a nih tak mai hi! Tui hi nitin a lova kan awm theih hauh lo, minute tina kan mamawh a ni. Heti taka pawimawh a ni chung hian tuihna humhalh lam hi kan hawi lem hlawm lova, tuihna siamtu thing phun belh lah kan tuipui heklo.

APJ Abdul Kalam te’n tui avang hian ram leh ram anla indo tur thu a sawite hi ala dik chho zel dawn niin a alang.  Brahmaputra kan tih pawh hi ‘Angsi Glacier’, Tibet ram aṭanga rawn luang ṭan a ni a, Tibet-ah chuan’Yarlung Tsangpo’ an ti a ni awm e. India ramah Arunachal-ah rawn luanglut in ‘Siang River’ tih a ni a, Assam a thlen hian India rama a hming larta ber Brahmaputra tih a ni ta a. He lui lian tak hi tunlaiin China hian a khuap thar leh dawn a ni awm e! Hetiang a nih chuan Assam phaiah hian duh duh hunah China hian tui a tilianin, tui hna kallai a titawp thei dawn niin a lang a, India tan duh chi a ni lo reng reng. India ram chhung ngei ngeiah pawh Cauvery lui tui buaina avanga Karnataka leh Tamil Nadu boruakte hi a reh mawh hle zawng a nih hi. Tui hi lung man to tamtak ai hian a hlu zawk fe a sin.

Tunlai Mizo ṭhalai tamtak hian social media leh Internet games hi kan buaipui hut hut a, heng thisen chhuahna games avangte hi a ni lo maw, tunlai rawlthar ṭhenkhat  mi sual rawn ching an pun hluaina chhan te hi? Kan tha leh zung hi thil ṭullovah kan sengral nasa ta hle mai. Nu leh pa ṭhenkhatin politics tuinu anlo buaipui bawk nen, kan tuipui zawng leh kan zirlaibute thleng pawh hian ram hnuk khawih, a lova kan awm theih loh nungcha leh nature pawimawhna lam hi a hawi nep ta deuh lo maw? Kan changkanna tehdan te hi Globalization ek chhe rui zawngte hi a lo ni palh hlauh ang e. Chhungkua a Pathian thu nen ṭangkawpa Pathian thilsiam ( nature) pawimawhna inzirtir pawh hi kan awm meuh tawh lovang a. Covid-19 avanga Lockdown kan nih lai khan tui, chaw leh thlai (basic needs) mamawhna nasat ziate kha kan zir chhuak ta chiah lo nge ni?  Tuihna chungchanga kan harsatna zawng zawng hi hai derin kawrah leh luiah bawlhhlawh leh hnawmhnawk paih kan la bang chuang reng reng lova, tuihna tichhe tur zawngin ramngaw, thing leh mau kan rawt bul zova, pipe leh tui pump khawlpui chhiat avanga dang ro dang chara awm mai thei kan nihna hi kan hrethiam thei tlat lo. Tui pump-na khawlpuite hi chhe lailawk ta ang se, tuikhur tui chawi tur hi avang hle tawh ang a, veng tin hian tuikhur tui chawi tlak hi kan nei tawh awm hlawm love a. 

Sava veh: Ecological balance a awm theih nan hian khuai rual tlemte te, changpat ringawtte hi an lo va han pawimawh tehlul em. Nipui a thaw leh ṭan ta a, sava no neih neih hunlai a ni chho leh ta. Nimahsela, Airgun ṭha puipui hmanga sava kah kanla bang chuang reng renglo nia. He thilzet hi chu a lungchhiatthlak takzet a ni.  Ṭhenkhat phei chuan an chhar peih hauh lohna tur ami te hi zu han kapthla hram duh zel a. Chirh sava mawi tak, a sa eitlak ni lemlo thlengte hian kan kap zel duh a, a thinrim thlak a ni. 

World War I & II chungchang bel taka hriatte, India society kalphung leh kan ram economics virvel dan chungchang hriat zulte, Biology leh Physics a mark sang tak tak score-te hi thiamna chu a ni  ngei mai, nimahsela finna a ni vek lemlo a ni ang khawtlangin lehkhathiam nia kan ngaih ram lama Airgun pu liam ta vu vu hmuh tur an tam ta em mai. (An pu lova, a mawihnaiah a case ah an ak a ni zawk mah ang chu). Heng mite hian ecology pawimawhnate hi an hrelo a ni reng reng lo, an haider lui a ni ber e.

Sava veh loh chu finna a ni viau bik em ni? He khawvela mihringte hi lawng lianpui ah(Planet Earth) kan chuang vek a, chu lawng chu Nuclear bomb hlauhawmpui pahnih khat vang pawha mihring chenna tlak loh khawpa chhe vek thei a ni.  Lawng chhe theiah kan chuang a ni tih hre reng chunga lawng chhuat ker ker pawla ṭan tlat chu finna a ni mawlh lovang. A chhan chu kan zavaia survive theihna tur kawng daltu i nihna lai kha a ni. Sawi buai ngai lovin mi tam zawk hmelma i ni nghal tihna a nih chu. Morality lam mit aṭangte, dan lam, ethics  leh Utilitarian lam ngaihdan aṭang phei chuan i offside sa hrim hrim tihna a ni. Trolley problem ang zawnga chhut phei chuan lawnga chuang atam zawk chuan, a tam zawk (majority) an him theih nan chuan kawhmawh bawl zual pahnih khat chu Jona iangin lawng aṭangin an theh chhuak duh ngeiin a rinawm. Pathian thilsiam engkim hian inzawmna leh inmamawh tawnna kan neih vek avangin thilsiamte hi zahin, keini pawh kan inzahtawn tur a ni bawk ang. Zinga sava chiar noh noh thawmte, thingkunga thehlei nupa inchhaih zawr zawr lai hmel hmuh turte a vang ta em mai. Kan tu leh fate phei chuan an hmu phave tawhlo ang tihte hi hlauhawm tak a ni. Nipui laite hi chuan kan sialai manto pui puite hi i tungve rih ila mawle. Sava no chawmtu ber, a pui kahthlak avanga riltam dangchara sava no pawisawilo thi tur an tam leh dawn em mai.

Anggu Khawlhring, Salem Veng