Written by
RK Lalchhuanawma

MP inthlan leh Mizoram politics hmabak

Lok Sabha inthlan kan lo zo fel ta. Mi tam tak rin lawk ang ngeiin Pu C Lalrosanga, MNF candidate chu thlan tlinin a awm. Mi tam tak rin loh tak erawh chu November thla maia hneh taka tling MNF chu an tlinna vote a sang lo hle. Inthlan zawh titi titam zui turin MNF-in Independendent candidate Pu Lalnghinglova Hmar (MPCC leh ZPM thlawp) an hnehna zat chu Chakma awm khawmna Tuichawng biala MNF-in Pu Lalnghinglova an hnehna aiin a tlem zawk a, he Chakma Bial hmanga chak zawka puh remchang takin result a lo chhuak ta a ni. 

1. Mizoram politics leh vote bank - Vote Bank Politics hi India ramah hian thil thar a ni lova, Mizoramah pawh thil thar a ni lo. Hun rei tak chhung Congress-in "Tuma thal ve theih loh tuikhur" an neih chu Chakma leh Tuikuk bial hi a ni. Inthlan apiangin Congress chu heng bialahte hian tling chiang sa anga ngaih a ni a, kha leh chen kha Congress chakna an lo ni tawh. MNF hi an fing ve ta kan ti dawn nge hnam an ngai pawimawh lo ve ta a, "Hnam aiin tlin a pawimawh," tih thupuiah an rawn nei ve ṭan ta a, tun hmaa an luh ngai lohna Chakma are-ah an lut thuk ta hle a, Tuikuk lam pawh chan ngei tumin an bei nasa ta. Congress-in an ta neih chu MNF hian an chuhpui ta a, tunah chuan an chhuhsak ṭan tawh a ni. 

Mizo hnam party tia inchhal ṭhinte tana hmai tibal thei turin tun hnaiah "MNF promises Vibrank Chakma Nation," tih hmaah an President Pu Zoramthanga a nui sang lai thlalak chu a darh nasa hle a, politics ruhkawl chin chuan vote pawimawhzia an hriat avangin an dem lova, mahse ṭhangthar zawk tun hnaia hnama chiang thar em em chinte chuan hei hi an hrethiam lo. Rual u zawkte chuan vote a pawimawhna hi an hre chiang ve em em thung a, sawlai Chakma leh Tuikuk awm khawmnaah sawn MLA panga vel hi an tling thei tih an hria a, chu chu an inchuh ta a ni. State dangah pawh hnam awm khawm man beha an vote a hlawma neih tumna (vote bank politics) hi nasa takin kalpui a ni a, Indian politics-ah chuan hei hi thil thar a ni lova, Mizoramah pawh thil thar a ni hek lo. 

2. ZPM leh Mizoram politics - Kum 2018 inthlan dawna mipui nawlpui ngaih­dan chu, "Congress hi kawngpui siam loh leh zu zawrh tirh loh chu eiruk lamah hmingchhiatna langsar an nei lova an tling leh mai ang em aw?" tih leh, "MNF hi kum 10 zet opposition-ah an awm tawh a, anni lo chu Congress thlaktu tur an awm lo," tihte a ni. Mipuiin kawng chhia kan duh tawh lova, zu zawrh pawh kan lo haw hle tih a lang bawk a, chuti chuan Congress chu paihin an awm a, MNF-in sorkarna an chang ta a ni. He thila sawi hmaih theih loh leh langsar tak chu ZPM an tihte hi an ni ta a ni. 

Politics lam hre ril deuhte chuan MLA inthlan dawn khan, "ZPM Bial Him," tia sawi tur hi an hre lova, an tlinna tur sawi chat a harsa hle a nih kha. Nimahsela thil mak kan ti dawn em ni a thleng ta tlat mai a, ZPM chu Bial pariatah an tling ta a, a hma lawka MLA 34 nei Congress aiin ZPM chuan MLA an rawn nei tam ta thut mai. A hma lawka ZNP-MPC-ZEM leh pawl langsar lo tak tak dangte intelkhawm chuan MLA 34 neilai Congress chu an rawn hnuaichhiah ta tlat a, hei hi a tawpna a la ni lo. MNF tlin theih chhan kha vote an hmuh san tak thut vang ni lovin ZPM-in Congress vote an pawh hek vaka anmahni an tlin zawh leh tak si loh vangin MNF-in ZPM zar hi bial tam takah an zo ta an ti. 

He ZPM hian Mizorama sorkarna siam an tum chhoh zel dawn chuan tuna an kal pangngaia an kal chhunzawm a remchang tawh lova, an duh emaw duh lo emaw Chakma leh Tuikuk awmna an luhchilh ve a ngai. Congress an fing hmasa a, ro an rel reng phah tawh a, tunah MNF an fing leh a, Chakma leh Tuikuk vote hmangin an tling chho ve ṭan mek bawk a, ZPM hian Mizoramah sorkarna an siam duh a nih chuan, "Chakma kan duh lo. Tuikuk kan duh lo. Mizo chauh kan duh," tih hi an paih a ngai. Chakma leh Tuikukte hi Mizoram aṭanga kan chhuahtir emaw kan indan tir emaw a nih loh chuan Mizoramah vote an nei ve kumkhua tawh dawn si a, an vote neih ve dan zawn mai hi ZPM hian hnam hralhna angin ngai lo se a ṭhat a rinawm.

3. MP inthlan vote bihchianna - Lok Sabha inthlan kha kan thlir chuan MNF candidate khan Mizo hlang awmna lamah khan vote a hmu ṭha tehchiam lo. A san falna kha chu Mizo hlang ni lo awmna zel kha a ni ta a, kha khan vote bank politics pawimawhzia Mizoram politics-ah a rawn tichiang ta a ni. "Chakma vote kan duh lo. Tuikuk vote kan mamawh lo," an ti a nih chuan sawi tur kan nei lovang a, heng mite vote hi an duh dawn tho a nih chuan ZPM pawhin Tuikuk zingah unit an din a ngai a, Chakma zingah a ngai hlei hlei tih a chiang ta; a chhan chu Chakma chuan a hnam angin hawi lam an neih ṭhin vang a ni. 

Tuichawng biala vote tlak dan kha han zir chiang leh ta ila. MNF candidate Pu C Lalrosanga chuan vote 12,022 a hmu a, BJP Pu Nirupam Chakma chuan vote 10,537 a hmu; Mizote awmna hmuna vote hmu sang zawk Pu Lalnghinglova chuan he bialah hian vote 386 chiah a hmu. Mizoramah voter an tlem si a, bial khata vote 10,000 chuanga miin hma a hruai tawh chuan lehpelh a harsa tawh a, tunah pawh ZPM thlawp (Congress tel tho mah se Congress biala an chak loh vek dan hi kan chhui leh ang) candidate Pu Lalnghinglova chuan he Chakma bial pakhat hi a tlak phah ta tawp a ni. Chakma hi hei vanga huat rawn tur a ni lova, politics hmangin 'survival an khel' ve a ni mai. 

Tlangkam titi hi a dik a nih ngai chuan Chakma area hrang hrangah (Tuichawng Bial pawn lamah pawh) NDA hrim hrim vote turin an au nasa a, "MNF emaw BJP vote tur," an inti a, chu chu ṭha takin an zawma an tling ta mai a ni. ZPM lam ṭang candidate chuan Tuichawng Bial puma vote 23,465 a tlaknaah vote 400 pawh a hmu phak lova, NOTA nen an inbei tawk ngar ngar hle. Mizo tam tak rilru a na a, "Mizo mipui duh Pu Tetea, Chakma mipui duh Pu Rosanga," tihte an han thehdarh vela awmzia a nei tawh si lo. Mizo mipui vote-ah ZPM lam ṭang hi sang ber mah se Chakma-te hi Mizorama vote nei an niin an vote chhiar tel a ni si a, chuvangin ZPM lam ṭang chu an vote lo tawp mai tih Tuichawng aṭangin a lang ta reng mai. 

4. Chakma an ṭang rual - Tun ṭum inthlana politics hre chiangtute'n mak an tih ber pakhat chu Lawngtlai West vote tlak dan kha a ni. He bial hi kum 2014 MP inthlana Pu CL Ruala Congress-in vote a hmuh ṭhat em emna hmun kha a ni a, tunah hian a bialtu chu Congress tho Pu Ngunlianchunga a ni a, MLA inthlanah khan vote 10,678 zet a hmu. Tuna Lok Sabha inthlanah khan Congress thlawp Independent candidate khan a chhe berah vote 8,000 tal chu a hmuh chian sa rin a nihlaiin vote 5,187 chiah a hmu ta a, he bilah hian vote 4,000 dawnin MNF kha an chak ta a ni. Congress lam MLA an la ti thova, ADC lamah ni se Congress tho an la lal laia an candidate thlawpin a hmuh chhiat chhan ber nia he bial lamin an sawi chu, "Chakma awmna khuaah Pu Lalnghinglova hian vote a hmu ve mang lo. Congress mi leh sate pawhin Chakma chuan an vote chuang lo," an ti tawl mai. Hei hi a hnam pum anga Chakma an ṭanrual vang a nih chuan Pu Lalnghinglova tan pawh hian lungawi lohna tur awmin ka hre lo. 

MLA-a Congress tlinna bial dang West Tuipui (Nihar Kanti Chakma), Thorang (Zodintluanga), Palak (KT Rokhaw) leh Hachhek (Lalrindika) lamah pawh Pu Lalnghinglova hi a chak lo fai vek bawk. Heng bial pali zinga a hmasa pahnih West Tuipui leh Thorang hi Chakma tamna bawk an ni. Chakma zawnga an ṭangrual a, "NDA ni lo chu vote loh tur," an tih hi a dik tak tak tihna a ni thei ang em? 

Kum 2014-ah khan Congress ni lo zawng kha an ṭang rual a, kha mi ṭum pawh khan Lawngtlai District vote kha a hlawm deuh tawh a, mahse khami ṭum kha chuan ṭangrual candidate Pu Robert Romawia Royte khan Tuichawngah vote 4,749 (Pu Tetea vote 389) a la hmu thei a, kumina Chaknma ṭan rual dan hi chu thil la awm ngai lo ang hial a ni ta. Pu Nihar Kanti Chakma bial (a pa HK Chakma hunlai aṭanga Tlabung bial Congress bial him) lamah meuh pawh MNF-in vote an hmu sang ta nawlh mai hi Chakma ṭan rualzia ang zawngin a sawi theih ang. 

Chakma tamna hmun dang Dampa, Mamit leh Hachhek bial khaw ṭhenkhat­ah pawh Chakma khuaah zel Pu Lalnghing­lova'n vote a hmu mang lo, a hmu hniam mai ni lovin hmuh ve mang lohna kha a khua tawpin a awm nual. Hei hian Chakma-te hi an MNF ta vek lam aiin eng thilin emaw a control a, a hnam pum an ṭangrual ta niin a ngaih theih rum rum a ni. 

5. Mizoram politics hmalam hun - Tun aṭanga kum nga hnuah MLA leh MP kan inthlang leh dawn a, chumi hunah chuan Chakma-te hi eng ang takin nge Mizoram inthlanah hian an pawimawh dawn? tih hriatthiam a harsa ta hle. Assembly bial 40 kan neiha bial panga velah hian Chakma leh Tuikuk hawi zawngin awmzia a nei ta tlat mai - thil hi ngun takin kan ngaihtuah chian a ngai ta a ni. 

Tuna ngaihdan ṭha bera lang chu Chakma area hi political party-te hian an luhchilh vek law law a ngai ta a ni. Congress an lut hmasa ber a, tunah MNF an lut ve leh a, BJP phei chuan MLA hial an neih phahna a ni tawh a, ZPM hi na taka thapui nen an luh ve a ngai. Tichuan, Chakma-in party pakhat an vote huk huk lo deuh vang a, party pali velin Chakma vote hi inchuh ta law law mai se, tuna an ṭang khawm tlat hi ṭhen darh an ngai a ni. 

Tun Lok Sabha inthlan bika Chakma ṭanho chhan hi chu Citizenship (Amend­ment) Bill, 2016 (CAB) hi a nih an ring deuh va, he bill hian Chakma sakhua (Bhuddhist) tan Bangladesh aṭanga awlsam taka Mizorama lo luha khua leh tui nih theihna a keng tel tlat a ni. Pu Lalnghinglova khan, "Kan ram, kan hnam kan sakhaw himna atan CAB ka do," a ti a, Chakma pawhin, "Kan Chakma ram, Chakma hnam leh Chakma sakhaw tan CAB kan duh," tiin NDA lam (MNF or BJP) an vote ta niin a ngaih theih. 

Kan hmalam hunah hian eng nge kan hmachhawn dawn hriat a ni lova, BJP hian an duh angin ro han rel chho ta se, Mizo mipuite hian politics hi 'a thlawna pawisa dawnna, contract thawhna leh hna hmuhna' ang vela kan kalpui chhung hian Chaka zawkin hnam politics khelin min la tibuaiin kan roreltu tur hi min thlan sak zel dawn a ni mai lo maw? 

RK Lalchhuanawma