Written by
C. Lal Thlamuana

MUNICIPAL DIN BELH MAW!!

Vanglaini ni 16, chhuak­ah khan 'Municipal chu le' tih C.Lalengkima, Vaiva­kawn thuziak kha kan chhiar hlawmin ka ring a. A ni khan municipal din avanga harsatna awm thei leh mipui tana municipal ṭangkaina ngaihnawm takin a rawn khaikhin kual a. Tun hnaiah UD&PA minister in Lungleiah municipal din ve turin ngaihtuahna hman mek a nih thu kan kan lo hre bawk a.

Local body kan th hi 'tual chhung mipui rorelna sorkar pate' tin sawi ila a chiang thei ber awm e. Khawpuiah municipal sorkar kan nei a. Thingtlangah Village council sorkar  kan nei ve thung a. Tunah chuan kan khawpui (town) ah VC an la ding vek hlawm a. Heng khuate hi urban sum awm ang anga enkawlin rural development sum an dawng bawk a. Khawpuia kan ngaih, district capitalah UD&PA dept. dah an ni a. Chutiang chuan thingtlang chanvo tur sum awm apiang an dawng bawk a. Khawpui mamawh pawh an phuhru zo tak tak chuang lo. Rural area a hman tur bik, Finance Commission Grant (rural local body grant ta  sawi ni bawk) pawh kan district khawpuiahte hian ihe loin kan la hmang hmiah hmiah bawk chu a nih hi.

Engvangin nge kan khaw­puiah municipal kan neih kher ang tih zawhna tam tak kan nei awm e. Hetang thil kan sawi hian India danpui siam ṭhat vawi 4-na beh chhanin kan sawi zau tlangpui ṭhin a. He dan hi municipal din dan tur ruangam sawina a nih avangin kan beh chhan lo thei lo a. Kan behchhan tura siam pawh a ni reng a ni. Mahse he danin a sawi piah lama a tak tak a municipal kan neih avanga kan thil tawn tur leh hmachhawn tur Danpuiin a sawi si loh, hriat atana ṭha si a awm a.

Municipal din sawinawi leh zuam lo deuhte hnena zawhna ka zawh chu State level-ah pawh State sorkar din kher a ngai loin governor hoin sorkar hi kalpui theih a ni tho a. Mahse governor rule emaw president rule-a awm chu kan duh lo tlangpui chu a nih si hi. Democracy ramah chuan mipui aiawh roreltu kan neih hi democracy ziarang leh nihphung tur a ni a.Sorkar mi leh sain rorelna an kengkawh vek a nih chuan mipuiin sorkar an ban pha tak tak lo a. Sorkar in ruahmanna a neih kawngah thuk takin an tel tak tak thei lo. Chuvang chuan mipui aiawha thlan chhuahte rorelna kan neih hi a pawimawh hle a ni. 

Amaherawhchu, mipui aiawha kan thlan chhuahte hian politcal party aiawh emaw an in ti ṭhin a. Mipui pawhin chutiang chuan ngaih dan kan siam ru tlat reng a. Inthlannaah chuan politcal party ten inthlanna an chuh a, sorkar an siam a. Inthlannaa tling party te hi mipui aiawh turin an inzuar a. Mipui tam zawk thlawpna hmuin an tling ṭhin a. Chu chu theihnghilhin party ta emaw an in ti zui tawh mai ṭhin a ni ' A Mizo lo a, a kristan lo bawk' Chuvang tak chuan kan rilru kalphung hi kan thlak a ngai reng a ni.

Kan khawpuiahte hian municipal nei thliah thliah ila. Khawpui nih kan duh a, sorkarah kan nawr a, khawpui nih kan duh na na na chuan kan rilru pawh  khawpui sorkar nei a, khawpui zia pu turin inpeih in tlanchhe lo ngam ila kan thu zawk zelin a rinawm.
Municipal nei ila chhiah chawi tur a pung ang te kan ti a. A dik reng a ni. Chhiah­chawi hi neitu nihna nem­nghetu leh khua leh tuite mawhphurhna a ni a. Chhiah kan chawi hian lukhawng a nei zel a. 

Ka chhiah chawi atam hian lo let leh tur atam tih na a ni zawk. Awmze nei thamin chhiah kan la chawi loa kan hrethiam lo a ni mai zawk a ni. Chu chu tunlaia hmasawnna kalpui dan phung a ni a. Mimal leh roreltute invulh lenna tura chhiah chawi kan ni lo.
Khawpui enkawlna tur sum hi  sorkar budget pangngai  aṭangin tam tham tak tak kan dah theih a beisei awm lem lo. A sum bawm tur chu central sorkarin a ruahman Finance Commission grant hi a ni tho tho dawn a. State sorkar ringawtah a innghat dawn lo a. A theih bawk loh. Mahnia inrelbawlna ṭha neih tum tan chuan municipal neih hi a cho awm viau zawk a ni. Neitu rilru puin, mahni khawpui chhungah ro kan rel ve dawn tih na a ni a. Tunah chuan mikhual ta sawi theih sorkar department hotute kutah kan khawpui hi kan dah a.

A chhunga chengte hi intlahrung zawkah kan ṭang zawk lek lek chu a nih hi. Mizote phei chu inentawn a, inzirtawn zung zung kan ni a. Khawpui leh khawpui kan inel anga kan ṭhang ṭha viau mai thei a ni. District capital pakhatah sorkar hna thawkin ka awm tawh a.
Chuta ṭanga ka experiance chiang tak chu khawtlang hruaituten sorkar officer-te zah ngaiin mamawh an sawi ṭhin a. Municipal hi nei diah diah ila chuan municipal mawhphurhna ni kher loah pawh municipal zai ngaiin officer leh department head ten ruahmanna an siam tawh dawn a. Sorkar department ten ruahmanna an siam dawn a nih pawhin  lang tlang taka thil tih  a ngai dawn a. Chumi rah  chhuah chu mipuiin a man an tel ngeiin a rinawm.

Municipal kan neihna khawpuiah chuan sorkar deptt ṭhenkhat hnathawh leh mawhphurhna hi chu municipal thuneihnaah dah a ni ang a. Sorkar sum sen tih tlemna hmanrua a ni thei ang. Municipal sorkar hi a tir-ah hnathawk thei nghal viau tura beisei tur pawh a ni lo. A tir-ah chuan  VC u awrhin bul kan ṭan pawh a ni rih thei, hun a lo kal zel ang a. Mawhphurhna  tam zawk pek belh zel an ni ang a. Hun a lo rei deuh ang a, khawpui uaptu ṭangkai tak ala ni ngei ang.
 

C. Lal Thlamuana