Written by
Rinfela Zadeng/ Debbie Rinawmi

HMAN LEH TUN

Nigerian hla phuah thiam (poet) Gabriel Okara hla phuah pakhat ‘Once Upon a Time’ tih kha kum 2007 velah khan Higher Secondary School English zirlaibu-ah khan kan zir ṭhin a. He hla thu ṭha leh mawi tak hian sawi a tum ber chu – tunlai tṭhangtharte’n mihring nun pawisawi lo tak leh zahawm tak ṭhin kan hloh chho zel hi pawi a tih zia a tar lang a.

Ṭhatderna hmanga nungin hmaikawr kan vuah a, a hun leh a hmun azirin kan zia thupin dikna leh rinawmna tak tak nei loa nungin kan khawsa a; keimahni hlawkna tur leh hamṭhatna turah chuan mi kan phatsan dawr dawr a. Kan bula awmte itsik leh el reng renga nungin, an hmuh lai erawh chuan anmahni lawma hlim taka nui hmel pu chung siin lem kan chan dan a tarlang a. Naupan lai hun leh rilru thianghlim tak maia mahni mihring puite nena an nun lai hun a ngaih zia kha a fapa hnenah a sawina hla a ni tih kan hre theuh awm e. 

Hnam a ṭhang a, ṭawng a danglam a, hun a liam rualin mihring kan inthlak bawk. Thil tam takah chuan hma kan sawn laiin kan kalsan tak thil ṭha tam tak pawh a awm thei awm e. Famkim lo khawvela kan awm avangin hmanlai hun a famkim lo va, tunlai hun pawh a famkim hek lo. Kawng hrang hranga danglamna kan hmuh te khaikhin tur tam tak a awm tawh a ni. 

Mizo nuna hlu leh pawimawh em em – aia upa zah thiamna chungchang leh chumi in a ken tel mahni mihring puite chunga hawihhawmna hi a tlahniam ta hle a. Hmanlai chuan kawng engkimah aia upa te an zah thiam em em a, upate chunga ngilneihna leh zahna an lantir nasa hle a, chu chuan khawtlangah malsawmna a keng telin inrintawnna nasa tak an nei a, ei leh barah pawh vai buh ring lo vin an intodelh ṭhin. Tunah chuan kan thiamna sang tak avang te leh chhan dang tam tak avangin aia upa kan zah hleithei tawh lo a. Tar ṭhenkhat phei chu anmahni din an in leh an chhungkua ngeiah pawh hnawksak an chang a, an hnawng fo mai! Ram, khawtlang leh chhungkaw rorelnaah sawisel tur chang reng rengin kan hmanhlel fo. 

Kum 1950 chho vela British ziakmi, khawtlang nun leh rorela lungawi lo in tel khawm ‘Angry young men’ tia an kohte ang mai khan kan thuziak pawh a ṭhatna tura insawisel (constructive criticism) pawl hauh lo, midang tihnat chakna leh tih beidawn tum ran hi tam tak an awm a;  kan Kristianna nen pawh a inhmeh lo angreng hle. Inti chak tawn tur kan nih laiin kan inkhing a, kan inbei a; hmangaihna hi a thi ang reng hle. Social Media lama kan ngaihdan kan sawina tawngkam phei hi chu a rorumin Mizo leh Kristian kan nihna hi a mualpho hle ṭhin a nih hi!

Hmanlai hunah khan zirna sang tak a awm lo va, pawl 10 pass te kha an rawn tlak em em ṭhin a nih kha. Tunah erawh chuan mahni hna dilna lehkha ziak thiam lo BA kan kat nuk zel a; kan harsatna hi beng sika ngaituah ngai a ni. Hmanah chuan mi zawng zawngin lehkha an zir lo a, High sikul leh College phei chu a tui tak tak chauhin an zir a, a zir peih lo chuan in lamah hna an thawk mai a. College an kal zawhah Central Service-a luh an intihhmuh leh chuah chuah a, an lehkha zir chhanah kha an chiang ṭhin hle a ni.

Tunah chuan kan kawtkaiah mai zirna in ṭha pui pui a awm a, zir tur/ zir theih tam tak min chhawp reih ruih a; internet khawvelah kan cheng a, zirna pawh nasa taka a awlsam tawh laiin kan lehkha zir chhan emaw kan nih tum emaw pawh chiang hlei thei lo kan awm ṭhin hi chu a manganthlak ngawt mai. Zirna in emaw zirna in sang kai hi kan harsatna sut kianna a ni lo tih chu a chiang viau e. Khawvel in hma a sawn zel a, chutiangin kan Zoram neih chhun pawh hi kawng hrang hrangah hma chu a sawn ve zel a. Sawrkar pawhin kan harsatna hi hrethiam takin central scheme min hmelhriat tir a, Mizoram Rahbi (Micro Start Up) – mahni kea ding te ṭanpuina tur dawhkan min han buatsaihsakte hi hmasawnna lian tham tak a ni.

Sorkarin YMA kaltlangin Lehkhabu zem/ Library min din sak a; lehkhabu ṭha pui pui a thlawna chhiar theih tur min chhawp sak reih ruih chung pawha kan chhiar hman lo tlat te hi a pawi ṭhin ngawt mai! America President ropui Abraham Lincoln-a te khan Mel 50 biala lehkhabu awmte kha chu chhiar loh a neih loh thu leh chhiar tur leh hawh tura ke ngata a kal fo thute kha kan zir ṭhin a nih kha – kan in ang lo teh e. Kan awlsamna hian kan tumruhna tur thil tam takah min ti hnufual a; kan ṭhatchhe zo a; kan tum leh lungawina hi a hniam ta zel niin a lang. 

Kan ram, kan hnam leh kan kohhran hian nang leh kei lo hi chu mi dang a nei lo a; chuvangin khawvel ṭha zawk leh nuam zawk din tura kan mawhphurhna hrang hrangte hi hrechiang nawna zir chiang nawnin hlenchhuah i tum teh ang. Zan rei tak tak thlenga tu emaw Instagram-a sexy taka a live thlir mai mai loin zing tho hma ila, naktuk atan vawiinah bul i ṭan teh ang. 

Rinfela Zadeng/ Debbie Rinawmi