World Class Education
Khawvel pum huapa zirna sang, ṭhat dan indawt hi heng - Quacquarelli Symonds (QS) te, Times Higher Education (THE) te leh Academic Ranking of World Universities (ARWU) ten tehfung chi hrang hrang hmanga tehin khawvel pum huap University ṭhat dan indawt (ranking) an puang chhuak ṭhin a. Times Higher Education (THE) chuan September 2018 khan Oxford University, United Kingdom chu khawvel University ṭha berah a puang leh ta. Cambridge-in a dawt a, a pathumna chu Massachusets Institute of Technology (MIT), USA a ni. Asia a zirna in sang ṭha bera kan neih ṭhin Peoples University of Singapore, khawvel pum huapa 21 na ni mek chu Tsinghua University Beijing-in a rawn luahlan a, Peoples University of Singapore chuan 22-na a hauh mek.
Hriat theih chinah Massachusets Institute of Technology aṭang hian Nobel Prize mi 74 in an dawng tawh a, Havard University, USA aṭangin 64 in an dawng tawh bawk (tunah hian a dang leh hret tawh maithei). Khawvel zirna In sang ho hian sum an ngah tlangpui a, heng sum hi zirna hmun aṭanga lo zir chhuak tawh (alumni) te thawhkhawm aṭang te, corporates leh tlawmngai pawl puihna aṭang te in a ni tlangpui a, heng sum leh paite hi zirna lam atan tum nei sa ranin an hmang ṭangkai ta ṭhin a ni.
University ṭha hi a tlangpui thu in changtlung leh upa tak an ni hlawm. Entirnan, Oxford University chu kum 900 dawn laia upa a ni a, ram 140 vel aṭangin zirlai an fuankhawm deuh reng, company 10 a hnuaiah a din a, tunlai thiamna midang tana hman ṭangkai (technology transfer) turin a duang reng bawk. University tha
aṭang chuan chawlkar tin deuhthaw patent (neitu nihna) dilna an thawn thei deuh reng ṭhin. Standford University chuan an sumpui (Endowment Fund) ah US billion dollar 22 aia tam mah a nei a, a mithiamte leh an University aṭanga zirchhuak tawh (alumni) te nen ṭangkawpin khawvel pum huap company (multi national) engemaw zat, dollar vaibelchhe sang tam tak hu an din mek a ni.
Asia rama kan ṭhenawm te hi, khawvela University ṭhaa chhiar tham an ni ta nual mai. Japan, China, Hong Kong, Singapore South Korea te hian khawvel pum huap zirna leh zirlai dawl zo turin an in siamrem thiam tak em vang a ni a tih theih ang. Entirnan, China khawpui, Beijing a Peking University-ah khian kum 2001 khan ramdang mi zirlai an la nei mang lova, kum sawm hnu (kum 2012) ah chuan ram hrang hrang 80 aṭang ngawtin zirlai an nei tawh a ni.
Engtin nge an teh?: Khawvel pum huap zirna ṭha nei tur chuan zirna in sang, University chuan zirtirna (teaching) ah leh zirbingna (research) ah khawvel pum huap (International Profile) a nei phawt tur a ni. Zirbingna behchhana thuziak (publications) ah te, zirlai leh zirtirtu in kalpawh leh thawhona chi hrang hrangah khawvel pum a huang pha tur a ni. Heng bakah hian zirna in chu- hnam hrang hrang, sakhaw hrang hrang (multi-religion), hnam ziarang, nunphung hrang hrang (multi-culture) leh zirna thlur chi hrang hrang mila zirna kalpui thei a ni tur a ni. A tawi zawnga sawi chuan, sum leh pai ngelnghet, inrelbawlna tha bakah University chu khawvel mitin huap zirna In a nih a ngai a ni.
India ram hi: India ram hi han induh ve viau ṭhin mah ila, kan zirna in sang, a khawia mah hi 200 na china lang pha a awm lo. THE-in Ranking a siam danah chuan 1-na aṭanga 200-na thleng hian a indawtin a tarlang a, a bak chu a hlawmin a tarchhuak ta ṭhin a ni. India Institute of Science, Bangalore hi 251-300 ah a lang ve pha a, IIT Indore, Bombay leh Roorkee te hi 401-500 chhungah an tel ve.
India ram kalphungah hian kan Central University te hi Parliament Act hnuaia Autonomous Body anga din ni mahse, a zavai hian Ministry of Human Resource Department (MHRD) kaihhruaina hnuaiah an awm a, HRD Minister leh Secretary te nena thawhho a nih avang hian a hmingah ‘autonomy’ ni mahse, engemaw chen chu a sawrkar hle tho mai, heng avang hian mithiam tak takten ram chhunga thawh an chak lo niin a lang. A nihna takah chuan India mite hi khawvel ram hrang hranga zirna In ṭha-ah hmuh tur an awm, a ṭha pawl, a thiam pawl an ni deuh zel bawk. Mahse India ram chhunga thawh ai chuan USA, UK etc a thawh an thlang deuh vek zawk, a chhan tam tak zingah zirna kalphung fel tawk loh vang leh sum leh pai lamah sawrkar a inphal tawk loh vang pawh a ni thei ang.
India ram chhunga zirna te hi khawvel huap zirna ṭha (world class) an nih theih loh fo chhan chu ‘zirtirtu leh zirlaiten tihtakzetna an tlakchham vang te, hmathlir neih ṭhat tawk loh vang te leh tum fel leh mumal tak duan a nih loh vang’ tiin a khaikhawm theih ang. “Zirtirtu chu a dam chhungin zirlai a ni reng” tiin an sawi ṭhin, zirtirtu inzir peih leh in tat hriam peih reng lo chu a hlui a, a zirtirna a hmantlak loh thuai ṭhin.
Mizoram hi: Zirna In sang kan neih, Mizoram University hian kum 2018 a Convocation a neih khan stream hrang hranga graduate thar 3922 a nei a. Hei hi kum khata degree pek chhuah mai an ni a, thiamna tak, kan ram mamawh ni bawk si zir chhuak vek ta se Mizoram hian hma a sawn phah khawp ang. Kan hman nghal theih mai tur thil zirbingna leh kan ram leilungin a thar chhuah te sawngbawlna lam zirna hawi zawngin zirna kalpui ni thei se ram leh hnam tan hmasawnna a nih theih a rinawm. Entirn nan; kan ramah rua leh mau a ṭha duh hle a, technology tharah chuan a hnah thlengin an hmang ṭangkai tawh; mau hman ṭangkai dan zirna te nei thei ta ila, chutiang bawkin sawhthing leh a dangte pawh.
Tun hnaiah Central Service-ah Mizo kan lut tam ta lo hi zirna tlak hniamna nasa takah kan ngai a, India rama kan awm chhung hi chuan Central Service te hi kan state leh hnam tan an pawimawh a, zirlaite zir taima tura kan infuih rual hian kan zirna in sang, College leh University a zirtirtute pawh hian mawhphurhna kan nei lian hle. Civil Service exam turin kan zirlaite kan buatsaih em? Zirlaite zir tur duan kawngah tunlai Central Service Exam zawhna hawi zawngin kan syllabus duan a ni em, a nih loh chuan syllabus en ṭha turin hmalak tur a ni ang. Hei baka kan hriat atana pawimawh bawk chu Central Service latu, Union Public Service Commission (UPSC) Board-ah khuan professor engemaw zat an dah ṭhin tih hriat tel a ṭha. Chutianga thlan theih nalh tur khawpa thiamna nei tur pawhin tuna zirna lama kan mithiam neihte ṭan lak a ṭul.
Mizoram University: Zofate kan hnamin hma a sawn theih nan kan zirna In sang neih chhun Mizoram University hi kan hlut a, theih tawka hmang ṭangkai turin taimak a hun ta. Neitu rilru kan put a ngai tak meuh. He hmunah hian zirna, zirbingna kawng hrang hrangin kalpui mek a ni, kan duh leh beisei angin hma kan sawn pui thuai thuai lo a ni thei, ram hmasawnna chu zirna in hma a sawn dana innghat a nih avangin MZU dinhmun hi kan ram hmasawnna buklung pawimawh tak a ni.
MZU Vice Chancellor, Pu KRS Sambasiva Rao-a chuan ram chhungah, Mizoram University anga campus ralmuang leh zirlai, zirtirtu leh thawktu ṭha awmna a awm lo. MZU hi India hmarchhak leh India ram chhungah, a ṭha berah kan siam thei ang, a ti. Chutiang ni tur chuan keini leilung fate tumah kan bang thei lo, an hmalakna lo thlawp (support) hi kan tih tur a ni ang. MZU ah hian zirna pangngai in a ken Master Degree leh Doctorate degree bakah kan ram nena inhne rem tur Puan tah lam zirna (Handloom) thlengin kalpui a ni ta. Defence Research Organisation (DRDO) lam pawhin hetah hian hmun an rawn nei dawn a, Central sawrkar aṭangin project hrang hrang thil thar leh zirbingna kalpui mek a ni bawk. Heng thil hrang hrang leh subject inpersan tak tak hi University-ah chuan a leng vek - thiamna, finna zirna hian ramri a kham meuh lo.
Central sawrkarin ama sum leh pai hmanga zirna Inpui min chhawp sak mek hi lo hman ṭangkai a, hnam ro tak tak chherchhuahna atana kan chhep fuh phawt chuan kan ṭangkai pui hle ang.
University-in a mamawh- kawngpui ṭha, tui thianghlim leh kawlphetha te hi khaihlak lova neih a pawimawh hle. Tunah hian foreign zirlai kan la nei lova, foreign zirlaite zirna tlaka siam turin tihtur pawimawh tam tak, zirna leh laboratory ṭha bakah International Hostel kan mamawh. Chutih hunah chuan MZU chauh ni lo, kan khawlai leh a chhehvel, mi ngo, mi hang, mi eng te zalen taka an chen theih nana boruak siam theitu kan ni.
Kan tu leh fa te thlenga chenna leh mahni inhai kaw tura a chherna pum (nursery) Mizoram University hi kan ta, kan hmalam hun hriltu a ni.
Lalzuiliana