PATEA LEH POST-COLONIALISM (Good Friday Pualin)
A hmasain, Post-colonialism awmzia hriat fiah dawn chuan colonialism awmzia hriat tel hmasak a ngai awm e. Eng nge an nih tawitein sawi fiah intum dawn teh ang. Dictionary ṭhenkhat hrilh fiah dan han tarlang ila. Collins English Dictionary chuan ‘Colonialism’ chu, “Mi chak lo zawkte chunga chakna leh thiltihtheihna lan tir chunga, chakna hmanga awpbeh luih” tiin a hrilhfiah a.
Webster’s Encyclopedia Dictionary chuan, “Awpbettu te thil tum chu ram ṭhalehzual zuana, awp chin tih zauha, hnam dangte ram chhunga va luha, thuneihna va chan tumna” tiin a sawi fiah bawk a. He hrilh fiahna pahnih aṭanga hian, awpbettute hian ram awpbeh satliah ngawt chu an tum lo tih a lang a. Thuneihna ber an neih tawh chuan an duh tawka vawkpuilallen chu an khawsak duh dan a ni tawh mai ṭhin.
Tin, awpbeh an tum dan leh tumna kawngah khan serh leh sang pawh an nei lo a tihtheih ang. Anmahni lo do leta, mahni ram lo chhan nasa apiang khan an tuar nasa a tihtheih bawk ang. Mipui leh ram chauh awpbeh leh thunun kha an duhtawk mai lo a, “Ram dang an thunun tih hian leilung (land) leh an thil neih (goods) chunga thu an va neihna chauh a kawk lo va, an va awpbehna hmuna cheng mihringte Culture leh rilru sukthlek thlenga rahbehna a kawk tel zawk a ni” (Ralte 315).
A chunga ‘Colonialism’ nihphung kan tarlante aṭang khian Post-colonialism chu han sawifiah ve leh thung dawn ila. Awpbettute khan an awpbeha-te thluak kha an theih tawpin an s<k sak a, an thluak duhtawka an s<k tawh a hnu hmanah, anmahni hnamzia, nunphung leh chin dan phungte chu, an awpbehate zir tirin, an zawm tir ta ṭhin. Anmahni chu a ṭha thei ang bera indahin, mi dangte chu a chhe thei ang bera chhuah kha an thuthlung kumhlun a ni.
Rev. Lalfakawma Ralte in Postcolonial theory a hrilhfiahna hi han en ila,“Mi ngo, min awptute chuan India rama sakhua leh culture lo awmsa chu a chhe thei ang bera chhuahin, mi ngo culture (mi ngo zai dan leh mi ngo hla thluk thlengin) chu ṭha berah min ngaih tir a; kan thluak an s<k pahin tihluihna an hmang thiam hle. Hun a lo kal zela kan ram min awp hnua kan ṭawng, culture leh hawiher thlenga min rahbehsak fe hnuah, tu tu emaw; min awpbettute dodal zawnga ngaihtuahna senga, thu leh hla hmanga auchhuak an lo awm ve ta hlawl mai . . . Literature lamah pawh a ni tho va. Chung ngaihtuahna thar hmangtute chuan thlirna hrang- chik chetna tukverh aṭangin hun kal tawhin kan tun nun a nghawng dan an zir chiang ṭhin; chu mite thlirna leh ngaihtuahna chu Postcolonial theory kan tih hi a ni. . .” (316).
R.Thangvunga’n Postcolonial criticism a hrilhfiahna hi lo tarlang ve leh ila: “Khawthlang mite’n khawchhak (the orient) zia nia an thu leh hlaa an tarlan ṭhin te chu anmahni ngei pawhin tlawm maka an lak ṭhin, nunchhiat, thatchhiat, tisa ch^kna nasa, rinawm loh tih ang te a ni a. Chutih rualin, khawchhak chu mawina danglam tak nei, mangphan ram ang riai ang tein an sawi leh lawi si a. Mit timimtu ber erawh chu khawvel thlirna mita ‘Dang’ anga tar lan lai tak kha a ni. Anmahni a laia awm a, mi dang zawng chu pawna awm ang leh mikhual ena en, eng kawng maha an mahni pawl pha ngai lo tura an dah ṭhinna rilru leh culture chu thil nih dan kumkhua tur a ni lo tih hriatchhuahna aṭanga mahni ze pianpui nih chhuah ve chu tih makmawha neih, chu chu postcolonial literature leh criticism dinhmun a ni” (Theory 152, 153).
A chunga hrihfiahna kan tarlan pahnihte aṭang khian, sawi belh ngai tawh lovin Colonialism leh Post-colonialism chungchang chu kan hre fiah tawh mai awm e. He lam hi chu duhtawk mai ila, kan thupui lamah kan lut tawh ang.
Pi pute khan mahni pualin zai an nei a, kut ni vang thla, ch^wn leh l^m ni-a, an inawih tleina ber pawh a ni ṭhin a. Chung thu leh hla chu, Zo hnam tana Pathianin a pek pawh ni ngeiin a lang? Tichuan le, Siamkima thukhawchang han dah chhuak ila, “Jordan lui, ram hla taka awm chu Mizoramah hian a rawn luang thleng phut mai a. Tichuan Mizo rilruah hian nasa takin a insual ta a. An insual ṭan aṭang phatin Rih dil chu a bet zawkah a ṭang ta mai a. Ram hla tak aṭanga lo kal zawk chuan hmanraw chi hrang hrang, Rih dil ram finnain a la hriat ngai lohte chu hmangin, ram a rawn la duai duai mai a . . .” (Zalenna 46).
A chunga kan thu tarlante khi a awmzia berah chuan, Sakhaw thar, Kristian sakhua Mizorama a rawn luh kum, kum 1894 aṭang khan, pi pute sakhua leh nun dan chu zawi zawia bawhbetin, a chungnung zawk nihna a hauh chho nghal a ni a. Chu tah chuan, kan sakhaw hlui kawngkal mai ni lo, kan literature leh culture tam tak chuan sual nihna chanvo an nei chho ta mai reng a nih kha.
Kan sakhaw hlui leh kawngkal lamah te, kan hnam nun ze phungah te, Mizote hi zai ngaina tak hnam kan ni tih chu Zosapte chuan an hre ran a. Zosapte hmalaknain, ringthar tuihalna tireh nan chuan, an ze mila Pathian fakna hla an neihsa chu, Mizote sak ve theih turin an han letling chho ta tak tak a. “Zosapthara te phei kha chuan ni khatah hla paruk (6) te a letling hial a” (Thanmawia 130). Mahse, chung hla lehlin thar, pi pute thu leh hla neihsa nena ze hrang hlak te chuan Mizote dangrona leh dangcharna a hnawn pha i khaw si lo! “Hla thluk khawng lai leh ngil lai awm hauh lova kuai nem z^wi raiha zai ṭhinte chuan sap hla thluk kikiau tak leh thluk khawng tak te chu an kai nem a” (131). Mahse, chuti chung pawh chuan, hla lama an rilṭamnaah chuan puarna an hmu hlei thei meuh si lo.
Tichuan sakhaw thar Kristian sakhua a rawn luh aṭanga kum 25-na, kum 1919-a harhna vawi thumna chuan, sap sawhbawla an tlei zawh lohzia an rawn lan tir ṭan ta reng nih kha. “Kha harhna tuifawn khan Mizote tana tuikeplung hlu, hla phuah thiam tam tak a vawrh chhuak a, chung thlarau lama hla thar chu tun hnuah hian Mizo Lengkhawm Zai tiin kan sawi ta a ni. Mizote zinga harhna thlengte khan rimawi lama Mizote zepui pathum a kai harh tel a, chungte chu khuang te, l^m te leh hla thluk nem te an ni” (131). He ta thil rawn lang chiang ta em em chu, mahni hnamze milin, Pathian a fakin a chawimawi theih a. Sakhaw thar leh a rawn kengluttu ten, suala min chhiarsak ngawt kha a dik lohzia pawh a lang ta zel a. An dang hnawnna tur leh an pum mil chaw chu an hmu chho tain. Mizo lengkhawm hla chu, kum 1920-1940 inkar kha a chhuah vanglai a ni ta reng a. “A hnu hian chhuak zel mah se tih tham a chhuak meuh tawh lo” tiin R.L Thanmawia chuan a sawi nghe nghe.
Rev Liangkhaia pawh khan sakhaw hla thar chungchangah, an ngaihdan lo dik tawk lohzia chu he tihian a sawi a nih kha, “Kan Kristianna hla hi a siam hmasatu Missionary-te khan Mizovin hla thu bik an nei tih hre lovin thu ziak pangngai (prose) mai mai hi, a thluk remin hla angin an ziak a, kan sa ta mai a. Tuna keini upaho, Mizo hmasate lah khan, Pathian hla lam chu heti tur reng hi emaw kan ti a, kan hla thu pangngai chu khawvel zai emaw kan ti ta a:
Chutah romei a kai vel, Vanho thianghlimte zai vawrna chu tihte pawh kan sa hreh hle mai a; chu chu kan lo dik lo a ni tih tunah chuan kan hre tawh awm e” (Laltluangliana 221).
Tichuan, harhna ṭum thumna in tuikeplung hlu a vawrhchhuah zinga pakhat, khawchhak kil tawpa, lal vanlung ur ṭhin Patea chuan Mizote rilrem zawngin, sakhaw hla thar chu a rawn phuahchhuak ta a. Sapho zara, vanram leh thih hnu piah lam rindan pawm chung siin, Mizote Rih dil rama khawsak dan leh nunphung chu, timna leh Zosapte mitmei veng miah lovin, Mizo Lengkhawm Zai hmasa ber, “Ka ropuina tur leh ka himna hmun” tih chu rawn phuah chhuakin, mite dangrona chu a rawn hnawn ṭan ta a. Ani rual deuh thaw hian, C.Z Huala leh R.L Kamlala te pawh an rawn lang ve nghal a. Zopa sawhthlengah, Rih dil ram lang tel siin, sawh an han bawl thar leh ta a. Sap hote hla phuah leh lehlin, biboh deuh deuh, kan hnam zia leh kan thu leh hla kal dan hre loa, min barhlui tute thu leh hla aṭang chuan kan tal chhuak ta a ni.
Kan thupuia Patea kan dah chhan hi eng dang ni lovin, sap ho hla phuah dan paih thlaa, Rih dil rama Mizote zia leh nundan, Zo hnam nun mila Kristianna ṭiah hnua, hla rawn phuah chhuak hmasatu a nih avangin a ni a. Sap ho sawhbawla a tlei zawh loh em vang pawh a ni ang a, chutih rualin, Patea kha Sap hote thluak suk sak phaka khawsa ve pha lo a nih bawk avangin, Zosap ho hlauhna leh ṭihna kha a nei ve lem lo ni pawhin a lang a. A hla hmasa ber, Mizo lengkhawm zai hmasa ber nia pawm, “Ka ropuina tur leh ka himna hmun” hi han enzui ila, Rih dil ram leh sakhaw thar rindan hi inrem deuhin a sawhbawl kawp theihzia a chiang viau awm e.
Patea hla phuah hmasak berah chuan, pi leh pute kha doral nei ṭhin, doral hlau reng reng leng ṭhin an nihzia kan hmu thei a. Ralmuang taka len a harzia, him taka awmna hmun, he leia a vanzia kan hmu bawk a. A dinhmun mai bakah, Mizopa a nihna leh sakhaw thar kawngkal chu heti hian a chawhpawlh ta a:
Ka ropuina tur leh ka himna hmun,
Ral hlauhawm leh ṭitna awm lo chu;
Thlaler aṭang hianin ka hmu rinin,
Chu hmun hlun chuan min tuam vel vangin (1-4)
a tichhuak ta hrawk mai a. R.L Kamlala’n a lo hmuh chuan, “Hetianga hla phuah hi an phal a lo a ni maw?” (Lalthangliana 13) a tihial reng a nih kha! Rev. Liangkhaia thusawi kan dah khi en let leh ila, R.L Kamlala thusawiin, a sawi tum chu a chiang viau mai awm e.
A hla kal zel kan en chuan, Zosapte zara Isua leh a tlanna thu te hria nimahse, Zosapte hlauh vanga an dungthula kal ve erawh a tum lo tih a hriat a, Zosap pumchhuak tam tak ten, Zosapte chin phung chu lo zui tam viau tawh mahse, kan hnam ze mil ngeia Pathian fakna hla a phuah theihzia hria a, huaisen taka a pen chhuak ngam hi a ropuiin, A hla phuah tirtu Siamtu pawhin, he mi tura atana a lo zuat bik pawh a ni ngei ang ti ila, kan uar lutuk lo’ng chu a!?
Tichuan, Patea tel lo hian Zofate hi vawiin thlengin kan tlei thei ta lo chu a ni a, kum 1920-1940 inkara kan Mizo Lengkhawm zai chhuakte kha, vawiin thlenga Mizote sak nuam tih leh rilru rem hlate a la ni zui zel a. Chuvangin, he hla hi Pathianin, a bik taka Zofate min pek a ni tih hi pawm loh a har khawp mai.
Good Friday te a lo thleng leh dawn a, tun erawh kan boruak tawn ten a zir loh avangin, han lenkhawma, han zaikhawmte a rem ṭeuhin a rinawm loh a. Mahse, engtikah emaw chuan hri te pawh a la kiang ang a. Chung hunah chuan, Patea hla hmangin kan la inawi tlei leh ngei ang a. Masi, te pawh a rawn la thleng leh ang. Patea’n, Mizote rilrem zawng tak maia masi hla a lo phuahte hmangin, Bethlehem leh a dai vel chu kan la fang zel dawn chu a nih hi.
Hnam chin dan phung, literature leh culture pawh nei lo ang maia min ngaitu, Kristiana min siamtu Zosapte kha an zahawm em em rualin, British mi leh sate an ni tih hi theihnghilh lo ila. An zirtirna avanga, kan Mizona nih phung tam tak mausama, bosal zel nana hman erawh chu, a dik thei ngai lo ang. Hnama min siamtu Pathian pawn a phal hekin ka ring lo. Keini aia fing hmasa leh khawvel hmachhawn rei tawh zawkte hi ngaihsana, an lak aṭanga thil tam tak zirte hi a pawi lo. Mahse, Pathian t> nau ang maia hlauha, engkima engkima dah chungnun vek ringawtna ngaihdan dawizepte hi kan ban san ve a ngai tawh khawp mai. Mahni hnam ze mil zelin thil ti ila, ram leh hnam hmangaihna thleng hian kan thuk zual zawk ngeiin a rinawm?
Rohmingthanga Ralte Assistant Professor Dept.of Mizo, GANC
Works Cited:
Khawlhring, Siamkima. Zalenna Ram. Aizawl: M.C. Lalrinthanga, 2002. Print.
Khiangte, Laltluangliana. Thu leh Hla Thitfimna Lam (Literary Criticism). Aizawl. L.T.L Publication. 2016. Print.
Khiangte, Laltluangliana Chief editor. Theory of Literature Bu Thar(Revised and Enlarged). Aizawl. Lois bet Print & Publication, 2017.
Lalthangliana, B. Patea leh Damhauhva Hnuhma. Aizawl: Mizoram Publication Board, 2005. Print.
Renthlei Darchuailova, and F.Lalzuithanga. Lench^wm (A study of Mizo Lengkhawm Zai). Aizawl. Lois bet Print & Publication, 2017. Print
Thanmawia, R.L. Lung Min Lentu. Aizawl: Author. 2006. Print.