Written by
C.Malsawmkima
Zotlang

Aizawl aṭanga Assam Rifles sawn chhuah

February ni 26, 2019 thawhlehni zingah Vanglaini chanchin bu a lo thleng a, MHA-in May ni 31, 2019 hmaa Zokhawsanga in sawn turin Assam Rifles a hriattir thu a lo chuang kulh mai a. A lawmawm em em rualin keini ang mimawlte hi chuan mi lian leh thiltitheiten AR ram an insem zo vang tihte hi kan lo ngaihtuah ve neuh neuh a.

Amaherawhchu, Assam Rifles ram chhunga LSC lo nei tawhten sawrkarah pe kir tura tihna leh, a pe kir duh lote lakah FIR theh luh a nih thu ziah tel chuan tlemin ngaih a ti ṭha deuh. Dt 31.3.2019 Pathian ni zingah Zalen chanchin bu a lo thleng a, AR rama hmun nei mi 54 lai an awm thu leh pass surrender tawh 7 an awm thu a lo chhuak leh a. Hemi chung changa Central YMA te hmalakna lawmawm tak a rawn ziak tel chuan min ti lawm hle. Ni 7.4.2019 Pathian ni zingah Zalen a lo thleng leh a, AR ram hmun nei cancel turin sawrkarin chak taka hma a lak thu MNF General Secretary Pu Ruatkima a rawn tar lang leh ta a, a thlamuan thlak hle mai.

Ram hmangaihtu tak tak sawrkar laiin insawn thei se, AR ram chin zawng hi hung fel se tiin duh thu ka lo sam ve ṭhin. Tuna sawrkarna chelhtute hian heng thil hi an ching fel ngei turah ngai ila. Chu chuan ram hmangahtu an nih leh nih loh mipui hriatah a tar lang ngei bawk ang. AR ram chhunga LSC lo neite pawh hian ram hmangaihin surrender thei se a lawmawm ngawt ang.

Hetia Assam Rifles hmun zau tak mai a lo ruah dawn takah chuan a hman ṭangkai dan hi ngaihtuah a ngai hle. A tlangdung phei lai chauh hi hman ṭangkai dan tur ka lo hisap ve ṭhin. Hotuten an lo duang fel vek tawh em tih chu ka hre lova. A hmasa berah chuan Aizawlin kan mamawh ber kan tih theih chu kawng leh parking hi a ni. Bazar bungkawn hnaih ber tlang hi rawt zawl phei ni se, chu chu kawng atan leh kawng bak zawng chu parking ni ta se.

Bazar bungkawn hnaih ber dawttu tlang hi tuna kawngpui phei hrul hi feet 6 vela zau in laih phei ni se. He tlang hi a hmun a rem a, kawnga tana hman bang zawng hi Aizawlin kan la neih loh tih mai tur huan mawi len khawthawnna, pangpar mawi leh thing par mawi chi te phunin, a tlang zawlah hian tui chik chho (fountain) siam ni se.

Lammual luhna kawng chung eng emaw chenah mawi taka hung ni se. Hnamdang khualzinten Aizawl hreawm an tih chhan pakhat chu lenkhawthawnna park mawi awm lo lutuk hi a ni. Helai hi Aizawl ti mawi leh nuam khawpin siam ni se, security ṭha tak erawh dah a ngai ang. Bungkawn aṭanga tlang pathumnaah erawh hi chuan tuna kawng ruh la awm aia zal leh hniam deuh hlekah a chhuah lamah hian kawng siam ni se, Lammual gate pui zawnah erawh chuan kan CM zahawm takin a lo dream ang deuh khan tlema sang deuhah kawng dawh phei ni se. Quarterguard bul bung piah deuhah, tuna kawng awmsa hi va man pheiin Dak inpui bulah a lo chhuak ang. Chu kawng, gate pui bula chung lama dawh phei hnuai chu, Lammual inkhel enna emaw puipunna atan pavilion siam ni se. Tichuan he kawng hi Aizawl hmar lam aṭanga chhim lam kal tur kalna a ni ang. A infinna lai hi turning point atan siam theih a ni ang.

Tlangbawk pathumna erawh hi chu kawng atana laih bak tlang la zuah khi sport office lam atan a ṭha mai thei. A chhim lam ber tlang hi Aizawlin kan mamawh em em Hall lian, mi sing chuang leng sak ni se, a thing awm sa te a chhe lo thei ang berin ruahman ni se. Quarterguard erawh hi chu Laipuite chawp hian a nihna ngai ngai hian preserve ni thei se tihte hi ka lo suangtuah ve ṭhin.

Heng thil zawng zawng tih hma hian a hmasa berah chuan tuna a nih ang ang hian a bahrik tin hi a mal malin an thla lak ni se, chu bakah a pumpui hian chung lam aṭangin, khawchhak lam leh thlang lam

aṭangte in a thla lak ni se. Chung thlalakte chu lian leh fiah takin print ni thei se. Archives-ah te frame nalh taka siamin

ṭhangtharte la en turin dah ni se a ṭha hle ang. Keini tuna mit ngeia hmute hi kan la liam zel dawn a. Ṭhangthar lo chhuak zelten helai hmunah hian Assam Rifles an lo awm tawh ṭhin a, heng hi an bahrikte a nih hi tih an la hriat reng nan a ṭul.

Lammual leh heng sipai bahrikte hian thawnthu ngaihnawm tak an nei. Sipai awmna building hmasa chu daprap in, a chung di mai a ni a, kum 1892 March thla khan thliin a tichhe deuh vek mai a ni awm e. Chutih laia Commandant chu G.H. Loch (Hei hi Lawk tia lam tur a ni awm e, Mizote chuan Manding Putara emaw Thentiauva tiin a hming an vuah) chu a rilru a na hle mai a. Chutih laia Bawrhsap Davies-a hnenah Pu Lawk-a chuan thli tih chhiat mai mai theih lohva lung hmanga sak a rawt a, Bawrhsap chuan a lo ngaih ropui loh avang chuan an in chhang bung deuh nghe nghe a. Pu Lawka hi mi tum ruh tak a nih avangin sipai hmanga sak dan a ngaihtuah a, Khasi lung mistiri sipaiah a la a, Punjabi thing mistiri a ruai bawk a. Kum 1892 aṭanga 1897 chhung khan in sak beihpui a thlak a, sipai bahrik chu sum tlemtein a sa zo ta mai a, Bawrhsap chuan mak a ti hle a ni awm e. Sipai bahrik bakah Aizawla hmanlai in ṭha zawng zawng kha an sak deuh vek a ni ta a ni.

Lammual kan neih theih dan chu hetiang hi a ni. Sipai parate ground neih a ṭul si a, Pu Lawk-a chuan sipaiho kha Inrinni tin lei a laihpui ṭhin a. Mi hokhawm thiam tak a ni na a, a thawhrimtir si a, an thawh lah sipai hna chiah a ni si lo, hel zai an rel hial a, mahse an hel hmain Pu Lawk-a chuan a lo hre hlauh a. Gurkha Officer pakhat kha chutih laia an pawisa dere emaw pai emaw kha ipteah a ahtir

ṭeuh mai a. Wheel barrow-a lei vung paih zo apiangte wheel barrow ruakah chuan pawisa dere emaw pai khat emaw chu a lo dah ta zel a. Tichuan, phur takin an lai zo thei ta a ni an tih chu maw le! A sum faia a pawisa hman chu Rs 1,200 chauh a ni an ti.

He field hi Pu Lawk-a ṭhahnemngaihna leh finna avanga nei thei kan ni si a, chuvangin a field hmingah pawh hian a hming chawi a, G.H. Loch field tia thlak hi a phu hle lo maw? A Mizo-in Lawk field kan ti mai dawn a ni. A thu hrimah sipai an awm tawh dawn siloh chuan sipai lammual a ni tawh dawn lo hrim hrim bawk nen, field hming thlak hi a awm viau lo maw? Hmanlai ata tawh Lammual tih a ni a lawm ti an awm pawhin ka hnial lo naa, a hming kan puttir emaw puttir lo emaw pawh nise, Lammual hmun remchang khawiah emaw hian Pu Lawk-a thlalak lian tak leh field kan lo nei dan hi ziakin granite in mawi takin phun ni se a va tha dawn em! Chu tal chu kan hotute hian han ti thei se, ṭhangthar lo awm zel tur tan hian a bengvar thlak hle in ka ring.

Mizote hi kan vannei a, Zosap missionary-ten min hmangaih tih chu sawi loh aleng a ni a, sawrkar lama min awptu Sap zingah khan min hmangaihtu tak tak kan nei ṭhin. Chung chu kan vanneihpui em em a ni. Tun thlenga ILP kan neih te hi thil thui tak min tlirpuiin min lo siam sakte hi ava hlu em. Chung sap min hmangaihtute zinga mi chu Pu Lawk-a hi a ni kan ti thei ang. Sipai Commandant ni chungin Bawrsap chawlh chhungin Bawrhsap charge a la fo a. Chutianga charge a lak lai chuan Mizoram tan hma a la chiam ṭhin a ni awm e.

Champhai leilette, N.Vanlaiphai leilet te khi a introduce a ni an ti a. Tin, khawkar kawng laih te hi a bei nasa em em mai a ni. Tuna Lunglei leh Aizawl kal pawhna, Kulikawn lama chhuakte hi a zawn a ni an ti. A hun lai chuan Aizawl hi India rama Hill Station mawi ber tia sawi theih a ni

ṭhin an tih chu! Heng eucaleptus te, sasaw thing te, far thing la awm te hi a hunlaia a phun a ni awm e. Tuktin sakawr chungah chuangin Aizawl khawlai hi a fang ṭhin a, bawlhlawh a hmuh chuan a bul vela mite a ko khawm a, hei hi i paih fai ang u tiin an ti fai nghal zel ṭhin a ni. Thil ṭha tam tak a ti a, sawi vek lo ila.

Kum sawm emaw vel a awm hnu-ah transfer a ni a. An transfer hian a rilru na leh inthlahna siam vela mualpho a hlauh vang nge zan azanin a haw daih mai a, a uiawm hle. A chanchin leh Mizoram tana a thiltih ṭhatte hi a hriatrengna lungah chuan ziah tel ni nghe nghe se tih te hi kan lo sam ve a ni. (Thu laknate 1) Zoram Vartian by Lalhruaitluanga Ralte. 2) Vanglaini dt 26.2.2019. 3) Zalen dt 31.3.2019. 4) Zalen dt 7.4.2019)

C.Malsawmkima, Zotlang