ZU CHUNGCHANGA CHHUANLAM (Hman lai Mizote khan zu an in thiam bik tihna a ni lo...)

Zu chungchangah tití tlem te i'n bih ho teh ang: Mizo nuna zu chungchang sawi nikhua hian mi ṭhenkhatin, "Hman lai Mizote khan zu an in thiam, an rui buai ngai lo. Tin, zu kha Mizo culture-a bet tlat a ni a; Kristian nih hnua zo-sâphoin min dopui tâk vang leh, chutiang zui zela Kohhran leh vantlang Pawl leh sorkarte'n kan do tâk luai luai vanga zu hi pung ta zâwk leh hlu thar ta hluai zâwk a ni..," tih lam hawiin zu thlavang hauhna lam chhuanlamah an hmang ta fo a; chhuanlam a tling reng em maw tih mai awl tak, tling ngawt si lo a nih hmel viau.

Hriat thar tur zawk chu- Mizote chauh ni loin, Kristian inzirtirna dik takah 'Zu ruih' hi phal theih a ni ngai lo zâwk a ni. (Rui awmzia hi 'Nunphung pangngai lo' tihna a ni a.) Pathian thu leh a duhzawng a ni lo tlat a; Zo-sapte thu phei chu a ni phâk lo lehzual hle a ni, tih hi. Chuvangin, chhuanlam angreng hi Chhuanlam tling a nih leh nih loh lam chauh, tawi tein bih ho chhin i la (sawi duh zawng zawng chu a leng lo ang a):

1- A: Hamn lai Mizote zu in thiam ang a an lang chhan: Hman lai chuan Mizo lal leh upate khan khawtlang nun an uapin, mipui thinlung an vawng tlat a ni, kan ti thei ang; chu vang chuan khaw tin deuhthaw kha mahnia ro inrel (independent) an ni deuh fur bawk a nih kha.

Khâng hun lai khan a lang leh lang loah pawh - a heheu zawnga nun te, zu nena inthlahdaha zelthel mai mai te, a hnawksak zawnga nunte, etc, a rem lo a ni, ti i la a sual awm lo e. Zu vanga chhungkaw tan leh vantlang tana a ṭha lo zawnga nung an awm palh chuan, roreltute kamkhat emaw, a ṭul chuan khua ata hnawh chhuah hial emaw thleng pawh tawk thei an ni reng zawk a; roreltute tan tun laia mi mal dinhmun azira khak ngam leh ngam loh neih...tih vel ang hi a la awm ve lo a, inthlahdah ngam tur pawh an lo ni meuh lo a ni.

Tin, zu kha, Mi lu-sa lu lawm (làm/ ai) leh, hun pawi­mawh nikhuaah te, leh duhsak bik an neih lan tirnaah te,etc leklam ṭhin a nih kha (mahni ina in ker ker nen.), khatiang kha Culture-a bet kan tih ziah chu a ni mai a; Kristian nih hma a ni a, nih hnuah chuan zu lam sawi mawi nan chhuanlam tling a ni tawh lem awm lo e. Hmanlai mite zu in thiam anga an lo langte pawh kha a lo awm viau tho mai; uchuak deuh thleng ngam lo tura uaptu an awm tlat vangin. (Tin, zu hi Mizo thil a ni bîk lo a, Noa dam laia khawvel hnam tina thil awmzia a lo ni daih tawh tih kha hre thar tel bawk i la.)

B : Dam khaw chhuah nan kut hnathawh a ṭul: Hman laiin thil lei tur zawrh a awm lo a, ei tur lei tur a awm hek lo; pawisa pawh a awm lo...ti i la a sual thui lo ang.

Hman lai Mizote kha, kum tling chin chuan hna an thawk kum tluan kum tin mai ṭhin a nih kha. Zu bilh turin buh neih a ngai, châw atan buh neih a ngai; buh nei turin thawh char char a ṭul bawk a nih kha. Thawk thei zualte chauh lo chuan hnianghnarin buh an nei ngai meuh lo a; zu heh tham tur khawp phei chuan, zu atan buhfai bilh reng tur kha mi tam zawkin an neih a rinawm loh hrim hrim bawk a ni.

Chuvangin, hman lai mite dinhmun kha, 'I nunna turin tlan chhuak rawh,' tih ang chiah an ni hrim mai awm e- dam ṭha tan pawh, dam sam lo tan pawh, an dam khaw chhuah nan rui lo hai lo a lo neih reng kha tih mâkmawh a ni tawp mai; rilṭama thih ai chuan. Nunphung pangngaia nun reng kha a ngai tihna a nih ber chu, zu ngawl vei hmanin an khawsa meuh lo a ni ber e.

2. Zu leh a intu rawn pung ta zel chu eng vang nge ni deuh ber ang le? (A kipui deuh chi 2 chauh, sawi ngei ngei tur awmin a lang a.)

A : Sâpho min awp hnû, Mizo lalte pawh an tawp tâk zel hnuah - mipui thinlung kha a rawn zalen ru ta hret hret a. Mi mal nun inthlahdah hret hrette'n ṭhenawm lawk lawka an venthawn em em ṭhinte (control-tû lal leh upate... ) venthawn rûk tur an nei ta lo zel a; saltang chhuak rilrû deuh roh an rawn pu chho ta tlat a ni, kan ti thei ang; inthlahdah lam punlun zel chhan pakhatah chuan. Zalen ta riaua inhriatna hian awm dan tawk min thiam loh tir chawk ṭhin a ni. (Sakhua chuan zu a do lo thei lo a, vantlang pawl rawn piang ta zelte paw'n kan nunpui thiam tak loh em vangin, kan hnam tlem te ṭhat duhin an rawn do ta zel lo thei lo a ni ang e, kan ti thei ang; an tih dan lam chu thu hran ni se la, zu intu leh zuar hialtu kha kan pun tak zel vangin.)

B : Mihring duh ber mai pawisa a rawn awm ta tlat- a changa nei ve thei an awm a, zawrh thil aṭanga nei thei an awm bawk a; thla bia hlawh nei rawn awm ve bek bek nen; chempui leh tuthlawh ngawt lo deuhin khawsak a danglam hret hret ta a.

Hetiang karah hian, sorkar hnathawk leh thawk lo, a mi té aṭanga a lian ber berte tlengin, pawisa nei, zu in duh kan pung ta sup sup mai a; tual chhung zu emaw, ram pawna mi emaw, pawisa a awm tak zel bawk vangin zu in leh zuar duh pawh kan awm ta zel a ni ber e. Tin, sum a awmin zu in kan awlsam ṭhin hle - inhlawh chawp, sumdawng, thla bi hlawh nei,etc, Pawisa neih loha zu in lo, neih tak vanga samkhai taka in thei zel mai (in loh tum lem lo) hi kan ni zul mai a nih hi; chutiang zel chuan tun dinhmun hi kan thleng chho ta a ni ber e, ti mai ang.

Heti hian kan hmu ta: Mizote, lal leh upate min uap lai leh mawngvawm ba ang maia hnathawh a ṭul lai kha chuan, zu kha heh ngam a ni lo a; heh hman pawh kan lo ni lo a ni. Pawisa a rawn awm, dinhmun a danglam, khaw tina zo lalte awm tawh lo bawk; chu vanga zalen ta riaua inthlahdah chho ta zel kan nih hmel ta ber a. 'Hman laia zu in thiam...,' tih chhuanlam khi chuan chhuanlam a lo tlin hmel ta lo a nih chu!

HK Lalbiaksanga, Mamit