GOOD FRIDAY THUCHAH
Mizorama Kohhran, Roman Catholic tih loh chuan Good Friday leh Easter Suday hi an la urhsun vak lo ṭhin a. Kan naupan lai chuan Good Friday zing inkhawmah nuho chu paikawng nen an lo thawkchhuak a, Biak In bang hrulah an êm an hung a, bangah an tuibur an thiat a. Inkhawm ban veleh loa thlai chi thlak turin an liam ṭhin a. “Good Friday nia Vaimim tuh chu a kawm a ṭha duh bik” an ti ṭhin.
Good Friday kan tih hi Israel faten Pesah an tih, Sapṭawnga Passover tia lehlin, Mizo ṭawnga Kalhlen Kût kan tih hi a ni. He Kût hi engtik aṭanga hman ṭan nge tih hriat chian a harsa. Pathianin Mosia leh Arona te chu Pesah hmang turin a hrilh a. An hman tur ni leh thla, an hman dan turte pawh chipchiar takin a hrilh a (Ex 12: 1 - 13). He thu hi Pathianin Israel fate Aiguptaa an awm laia a sawi niin a lang a. Chuti a nih chuan Israel faten Aigupta an chhuahsan dawn zan Abib (Nisan - April) thla ni 14 zanah Kalhlen Kût hmasa ber hi an hmang a. Hei hi BC 1400 aṭanga 1500 vel nia rin a ni.
Kalhlen Kût hi Israel fate Aigupa rama kum 430 zet sala an tanna aṭanga an chhuahna ni hriatrengna a nih avangin urhsun takin kumtin Jerusalem-ah an hmang ṭhin a. Aigupta an chhuahsan dawn zan hian hmanhmawh takin, ding chungin zanriah an ei a. Chhang pawh an ur hman loh avangin dawidim telh lovin an ei a. Hemi hriatreng nan hian in leh a chhehvela dawidim zawng zawng an thian fai vek ṭhin a. Kawngkama inphum mai mai ṭhin an ni a. Kût chhima kal ten hre lovin thlan hi an rah/ khawih a, an bawlhhlawh loh nan thlan lungte hi an hnawih var ṭhin a ni. Jerusalem leh a chhehvel Mel 15 bial chhunga awmte chu Kût hi hman ngei ngei tur a ni a. Isua an khenbeh kuma kalhlen Kût chhimtu zat hi Emperor Nero-a chuan Palentine Governor Cestius-a a chhut tir a. He Kût lawmna atan hian beramno 2,56,500 an talh a. Beramno pakhat hi mi 10 zelin an kil a. Tichuan, he Kût hmangtu zawng zawng chu mi 25,65,000 niin Juda chanchin ziaktu Josephus-a chuan a sawi a ni.
Roman Catholic te, Anglican te, Eastern Orthodox te, Lutheran-te leh Methodist-te chuan Good Friday leh Easter Sunday hi urhsun takin an hmang ṭhin a. Thla khat chhung zet an inpuahchah ṭhin a ni. Hemi hun hi ‘Lent’ an ti a. Lent chu ‘spring’ tihna a ni. Khawthlang ramah chuan thing hnah hi thlasik vurin a hmet ro vek ṭhin a. Nipuiah a lo chawr leh a. Hei vang hian Lent hi ‘Chawrno’ an ti bawk ṭhin.
Thing hnah tlakawlh a lo chawrno leh ang hian Good Friday leh Easter Sunday hi rilru leh thinlung thara hlim tak leh hlawk taka an hman theih nan ni 40 chhungin serh thianghlim nan an hmang ṭhin a. March thla tirah Ash Wednesday an hmang a. Ash (Vut ) hi thianghlimna leh simna entirna a ni. Hei bakah sual puannate sual simna te, self denial - chawnghei leh ṭawngṭaina hunte fel takin programme an siam ṭhin a ni. Ash Wednesday leh Easter Eve inkarah Pathianni vawi ruk a awm a, hei hi Isua thawhlehna champha a nih avangin Lent ni 40-a chhiar a ni lo. An chawnghei ai hi Kohhrana khawsak harsa zualte ṭanpui nan Kohhranah an chhunglut ṭhin.
Protestant Kohhran dangte pawhin Good Friday hi kumtin an hmang ṭhin a. Sawi tawh angtin Good Friday leh Easter Sunday-te hi Christmas ang chuan an la urhsun lo. Isua thihna leh thawhlehna ni champha hi Kohhranin an lak urhsun loh avangin Isua thih hun leh thlana a awm hun chhung leh a thawhleh hunte pawh chik taka ngaihtuah lovin an hmang liam mai mai ṭhin a. Kohhran hian Isua Krawsah an khengbet a, ni thun leh zan thum thlanah a awm a, a tho leh a ni tih a thuphung chuan an ring a. Isua chuan “Jona chu ni thum leh zan thum nghapui kawchhunga a awm ang khan mihring fapa hi ni thum leh zan thum lei kawchhungah a awm bawk dawn a ni” a ti a (Matt 12:40). Marka leh Luka te pawhin Isua thlanah ni thum a awm hnuah a tho leh dawn tih Isua sawi hi an ziak bawk a.
Ngaihdan tlangpuiah chuan Isua hi Zirtawpni zing dar 9 (Fehrehsan lai) ah Krawsah khenbeh a ni a (Mk 15:25). Hemi ni ni tlak aṭangin Sabbath ni a inṭan dawn avangin tlaiah thlanah an zalh a. Zirtawp zan leh Inrinni chhun leh Inrinni zan thlanah hian a awm a. Pathianni zingah a tho leh a ni. Chuti a nih chuan Isua hi Thlanah zan hnih leh ni khat chiah a awm tihna a ni. Amah Isua ngeiin ni thum hnuah ka tho leh ang a ti si a, hei hi engti anga siamrem tur nge?
Ngaihdan pakhat i han sawi teh ang. Johana chuan, “Tin, inrinni a nih avangin, ruang te chu chawlhnia Krawsa an awm reng loh nan (Chu chawlhni chu ni ropui a ni si a) Judaten Pilata hnenah an ke te tih tliaha an ruang kalpui an ngen a” (Joh 19:31). Chawlhni chu ni ropui a ni si a tih hi Bible lehlin tharah chuan, “Chu Sabbath chu ni ropui a ni si a.” He Sabbath hi Sabbath pangngai, Judaten inrinnia an hman ṭhin a ni lo em ni tih turin sap-
ṭawng Bible ṭhenkhatin an dah a. Authorise Version (for that Sabbath day was an high day) Revised standard version (For that sabbath was a high day) New Revised Standard Version (Especially beacause that sabbath was a day of great solemnity) New Jerusalem Bible : Since the sabbath was a day of special solemnity. Weymouth (For that sabbath was one of special solemnity) New International Version: The next day was to be a special sabbath.
‘The Shepherds Staff’ tih lehkhabu ziaktu Ralph Mahoney-a chuan ‘High day or Special Sabbath hi sabbath pangngai a ni lo’ a ti a. ‘High day or Special Sabbath’ hi chhang dawidim telh loh ni hmasaber a ni a. Mahoney-a chhut dan hi chuan Isua hi nilaini chawhmaah a thi a, tlai ni tlak hmain thlanah an zalh a. Nilaini zan, Ningani chhun leh zan, Zirtawpni chhun leh zan leh Inrinni chhun, ni thum leh zan thum chiah thlanah a awm a ni.
He ngaihdan hi pawm turin chhiartute ka phut lo va. Amaherawhchu, Johana 19:31-a Special Sabbath tih hian awmzia a nei em? tih leh kan pawm dan tlangpuia Isua thlanah zan khat leh ni khat chauh a awm hi Isua thusawi nen engtia siam rem tur nge tih ṭawngṭai chunga ngaihtuah turin chhiartute ka ngen a ni.
A tawpber leh pawimawh berah chuan, Isua chu Pathian Lehkha sawi angin misualte tlan nan a thi a, Pathian Lehkha sawi angin thlan aṭangin a tho leh a, Pathian Lehkha sawi angin amah ringtuten chatuana nunna an nei tih hi a ni. India hnam pa Mahatma Gandhi kha January 30, 1948-ah kahhlum a ni a, hemi ni hi Zirtawpni a ni. Mahse an halna vap India ram lui 60 chuanga an thehdarh kha a tho leh lo. Isua a thi a, a tho leh a ni tih rilrua hriat hi a tawk lo. Personal Encounter, amah nena intawh a ngai a ni.
K.L Rochama