MAHNI THIHNI BAN PHA LO
Fox News Sunday, Nov. 13, 2016 chhuakin House Majority Leader Kevin McCarthy (R-Calif.), USA kawmna a neih aṭanga a lan danin khawvelah hian natna chihrang hrang 10,000 awmin chung zingah chuan natna 500 chauh tihdam theiha ngaih a awm a; a bak 9,500 chu tihdam theih loh an ni.
Hetiang a nih avang hian mihringte tan thihna chhan tur ṭha tak tak natna 9,500 zet a awm tihna a nih chu! Hetiang a nih piah lamah mi tam tak mahni thihna tur thang leh fal kam chawp leh insiamchawp mi tam tak an la awm cheu lehnghal vei nen. Hengte nena chhut tel phei chuan thihna tham ṭhiau natna tihdam theih loh 9,500 chuang zet nitin darkar tin, minute tin, second tin kan hmachhawn ṭhin tihna a ni. Chung thihna tham ṭhiau natna chihrang 9,500 baka thihna tham mihringin thang leh fal kan insiamchawp ṭhinte chu hetiang hian tarlang ila:
Ruihhlo ngawl veina, inawhhlumna, eirukna, ṭhenawm leh vantlang ram nekna, mipat hmeichhiat hman sualna, pawngsual, smugling, fimkhurlohna, chhiatrupna, nunrawnna, lirtheia chetsualna etc.
Natna chi hrang hrang avanga thihna kan tawh ṭhin baka thihna kan insiamchawp ṭhinte hian mi tam tak mahni thihni dik tak tur emaw, mahni thih hun dik tak tur ban pha lovin min siam ṭhin niin a hriat theih a,chungte chu a mal malin i lo thlir teh ang.
Kum engemawti kal ta aṭang khan ṭhalai kum naupang te te ruihhlo chihrang hrang ngawl vei, nunna chãn ta tam tak an awm awm. Hengte hian ruihhlo ngawl vei lovin ṭha takin an nun hmang se kum 80-100 thleng pawh an dam thei tur le? mahse, an thihni tur ban pha lovin kum 18-30 inkar lek lekah an thi zawih zawih ta ṭhin a ni.
Chhan hrang hrang avanga inngaihtuah lungpuama inãwkhlum ṭhinte hi kum upa tak an vãng hle. Ṭhalai kum naupang te te hlir an ni deuh ber. Hengte pawh hian an inawhhlum hmain chiang zawkin ngaihtuahna fim hmang hmasa ṭhin se'ng chuan kum tam zawk an la dam phah ngei ang. Mahse, ngaihtuahna fim hmang hmasa lova an rik phut ṭhin avangin an thihni tur dik tak an ban pha lo niin a lang.
Pa pakhat sorkar sum eiru nasaa an sawi chuan nat lawk êm êm awm lovin a fapa naupang te a sun a, a hnu lawkah a nupui a sun leh a, a hnuleh deuh lawkah amah ngei chu cancer rang chiin a boral veleh a, an chhungkua an mang titih ta der mai ! In leh inhmun lo ram an nei tha a Bank lamah lah seol thlan thim lama han chhawm zel hleih theih chi ni si lo tangka rosum an ngah hle. Ani pawh hian sorkar sum, mipui vantlang chan ai eiru lo ta se chuan an thihni tur dik tak an ban pha ngei ang. Mahse, an ban pha ta meuh lo niin a lang.
Pa pakhat duham tak, ṭhenawm ram nêk nuam ti êm êm chuan Aizawl khawpui dãiah huan neiin pisa chawlhni leh inrinni apiang deuhthawin hlawhfa ruaiin a feh ṭhin a, a feh chãng apiangin mi haw reh hun chãngin a ṭhenawmte ram nêk zawngin a ramri hungna tlêmte talin a sawn ru ziah ṭhin. A tawpah kum naupang tein a boral zui ta a ni. Ani pawh hian ṭhenawm ram nek ching lo se chuan a thihni tur dik tak a banpha ngeiin a rinawm.
Hetiang bawk hian pa pakhat chuan kawngpui kamah in sain vantlang ram a nek na hle a, an veng chhung NGO ṭangrualte'n ṭha takin vantlãng ram nek lo hrãm tura an ngen hnuah pàwh engahmah a ngaih loh avangin a insak zawh hnu kãr khat pawh a luah lum hmain nat lawk pawh awm lovin chhuatlaiah a let tawpa a thi zui ta a ni. Ani pawh hian vantlãng ram nêk lo se chuan a thihni tur dik tak a ban pha ngei ang.
Nula tlangval ṭhalai kum naupang te te hmelṭha tak takin an vãnglaini pawh chen hman lova mipat hmeichhiatna hman khawloh vanga Sexually Transmitted Diseases (STD) chihrang HIV/AIDS, gonorrhoea, syphilis, chlamydia, hepatitis an vei avanga seol thlan thim lam pana setana'n an duh lo chung chung a'n hnuk liam vawn vawn mai ṭhinte hian rilru a va han tina thin tak em! India ram States/ UT's-te zingah HIV/AIDS vei tamna ber kan ni leh nghal vei nen! Zoram tãn chuan Covid-19 aiin STD hi a hlauhawm zawk daih a tih theih hial awm e.
Nula tangval chauh ni lovin nuthlawi/pathlawi, nupui/pasal fanau nei lai, rawngbawltu kohhran upa leh tirhkoh leh pastor thlengin chhui chian dãwl lo leh thih hma phah a taka hmuh tur an awm ta nual mai! Hengte pawh hian an tuh rah ṭha lo sengin an thihni tur dik tak an ban pha lo niin a lang.
Mipat hmeichhiat tisa chãkna uchuak avanga insumtheihna nei lo leka khawsa mi pawngsual chingte pawh hian an thihni tur an ban pha lo fo niin a lang. Munirka, Delhi-a Dec 16, 2012-a Nirbhaya pawngsual hrep hnua rãwng taka that zui nghaltu mi pali Akshay Thakur, Vinay Sharma, Pawan Gupta & Mukesh Singh March 20, 2020-a khai hlum takte pawh kha kum naupang tak tak vek an la ni. Nirbhaya kha rãwng taka pawng sualin that lo se'ng chuan an thihni tur an ban pha ngei ang.
Mizoramah ngei pawh naupang pawngsual vanga chilhlum leh minu uire ching, mipa chhusak ching nunna chãn phah sawi tur an awm ta nawk mai, hengho zawng zawng pawh hian an tuh rah sengin an thihni tur an ban pha lo vek niin a lang.
Ram chaangkang US, China, Mexico, Japan etc. ahte smugling avanga khaihlum leh chiuhlum an tam tawh hle. Kan ramah erawh justice a awm loh avangin hetiang tãwk hi an la awm lo, vawi khata tual 5 that pawh tun thlengin khaihlum a la ni ve lo a nih hmel. Mahse, an nun a tluang lova, an chhungkua nasa taka nghawngin an nun a tawi ṭhin. Hengte pawh hian an thihni an ban pha lo tlangpui a tih theih awm e.
Fimhur loh lutuk avanga kawlphetha hrui zam duhdah leh mahni chhit zat tur tehkhawng awmsa aia tam chhit uchuak chin ṭhin avanga kãngmei chhuak ṭhin hian Zoramah chhiatna rapthlãk tak tak a thlen ṭhin. Hei hian mihring nunna tam tak a chhuhsak tawh tih kan hre tlang theuh awm e. Heng avanga nunna chãnte pawh hian an thihni an ban pha ṭhin lo.
Heng zawng zawng baka sawi tam ngai leh inzirtir tam ngai chu lirthei chihrang hrang chetsualna avanga thihni ban phak lohna tam lutuk ṭhin hi a ni. Nikum 2020 chhung khan litthei chetsualna (road mishap) hi vawi 71 awmin mi, 37 in nunna an chãn a; 2019, khan vawi 62 lirthei chêtsualna thlengin mi 48-in nunna an chãn bawk. Heng chetsualna zawng zawngte pawh hi a tam ber chu fimkhur tawk lohna vang a ni tih hriat theih a ni.
Heng lirthei chesual zingah hian kepahnih nei (2whheeler) a tam ber a; thi zingah pawh 2wheeler khalhtu an tam ber bawk
Engvangin nge 2wheeler khalhtute hian an hmaa lirthei tlan reng reng chak taka lehpelh kher an tum zel ṭhin le? Midangin an thih khalh an hlauh vang em ni, nge dam rei an hlauh vàng zawk aw? 2wheeler ka khalh ve fo, hmun thawl leh remchang tak thlithlai rãn chungin ka hmaa lirthei tlante ka pel ṭhin. Tun thlengin Pathian zarah ka la chesual ve lem lo. Lirthei lian chi tlan pelh dawn phei chuan fimkhur theihtawp a ngai. Tuna kan dinhmun mek thlir hian Mizo zingah mahni thihni ban pha lo an tam tual tual dawn niin a chhut lawk theih.
Heng 2wheeler chetsualna avanga thi tawh tam berte pawh hi a tlangpuiin kum lama naupang te te deuh vek an ni. Heng zawng zawngte pawh hian an thihni an ban pha meuh lo vek niin a lang.
Ṭhenkhat chuan tupawh thi se, a thih ni leh hun chu a tana thih hun leh ni dik tak a ni mai alawm tiin ngaihdan an nei ṭhin. Mahse, a dik vek lo. Khing mahni thihna tura thang leh fal insiamchawp zawng zawngte khian uluk tak leh fimkhur takin an nun leh hun hmang ngat se'ng chuan an thih chhan a dang ang a, an damrei zawk ngei ang.
Chutiang a nih chuan an zavai khian mahni thihni tur dik tak ban pha lovin anmahni thih hun tur hisap aia hma vekah an thi a ni tih a hriat thiam theih a, hei vang hian mahni thihni ban pha lova thihna rapthlak thlentu chu keimahni mihringte ngei hi kan lo ni e.
Dr. C. Lalrampana