Written by
DEBBIE RINAWMI

MIZO HLAA ECOPOETICS HNU HMA

Mizorama Chanchin Tha a lo luh hma khan Mizote hian hawrawp kan nei lo a, mahse thu leh hla tha tak tak erawh kan nei a; chung kan thu leh hla tha tak takte chu hla leh thawnthu hmangin kan vawng nungin kan inhlan chhawng zel thin a nih kha. Kan pi leh pute kha hla phuah lamah an duai lo hle a, an hla te kha kil hrang hrang atangin zir leh belhchian a dawl em em a; thangthar mek leh chhuan lo la awm zel tur te pawh kan pi pu te hlaah khan an let leh thin ang tih a rinawm.

Ecopoetics hi eng nge?
Tun tumah hian Mizo hlaa ‘Ecopoetics’ hnuhma awm kan zir ho dawn a ni a; chumi hma chuan ecopoetics chu eng nge a awm zia? Mihring leh thil nung dangte zirna (ecology) leh hlahril (poetry) inkawp a ni a. A tawi zawngin hlahril-a mihring leh thil nung dang lo langte zirna a tih theih awm e. Ecopoetics hi ‘ecocriticism’ hnuaia awm a ni a, ecocriticism chu thu leh hlaa mihring leh thil nung dangte zirna ti mai ila; ecopoetics-ah erawh chuan hla zir bing a ni thung.

Hla phuah thiam Mizote
Kum 1936 velah thu (prose) kan phuah tan chauh laiin hla erawh chu A AW B kan neih hma atang tawhin kan phuah a, hnam zai (folk song) kan tih mai te pawhin belhchian a dawl hle a ni. Hnam zai sawi kaia sawi hmaih thiang miah lo chu Mizo tawng hi thlukin a kaihhruai tawng (tonal language) a ni a, chumi a nih avang chuan kan hnam zai te pawh hi hla a ni satliah lo va, hlahril mawi tak tak an ni hlawm.

Kan hlaa ecopoetics ziarang awm te kawng thum chauhin tarlang ila:

1)Khuarel dang nena inkungkaihna: Mizoram hi tlang ram a ni a, tlangin min hual vel a. Chu mai bakah chuan lui leh dil mawi tak takte kan nei bawk a, pangpar mawi mawi tak tak kan chhehvelah a awm bawk. Pathianin Mizoram hi a duhsak a ni ang e tihturin ramsa leh nungcha chitinin min belbul a, thlamuang taka awm tir hi kan tih makmawh pawh a ni awm e. Thu leh Hla (Literature) hi mihringnun hlimthla a ni an tih thin angin Mizote pawhin kan nuna bet tlat leh kan nunpui khuarel chuan kan hlaah a laimu a chang a, kan lungngaih leh lawm lai pawh khuarel nen kan suih zawm a, kan khaikhin chamchi thin. Vankhama’n a ‘Rimawi Ram’ ah,

“…Thal hnah hlui lo til chawr tin duata’n,

Lung tileng thal romei a lo zam a;

Thing tin zar an lo vul fur khaw thiangah,

Huiva, Rengchal, Ngirtling, Lelthang zaina” tiin ram kan luahpui nungcha dangte mawi takin a rawn tarlang a, kan inmamawh tawn zia pawh a tilang chiang hle awm e. Pi pute hla thinlungah a cham mawi bawk a, thangthar te pawhin kan kalsan thei bik lo. Thang har phuahmi Febry K.Zonunmawii’n,

“Sikni bawm par an lo lan a,

Hunpui cheitu a vul tikah;

Thinlung I chelh ang a,

Ka hloh tawh si ang che” (Zaikung Thar-3) , a tih ang deuh hian kan lungngaihna leh kan lunglenna hla pawh khuarel-in kan cheimawi thin a nih hi.

2)Pumpelhna khuarel-ah: Industrial Revolution an tih kha kum 1760- 1840 bawra USA leh Europe rama awm anga ngaih a ni a, Romantic period (kum zabi 18-na tawp atanga kum zabi 19-na laihawl vel thleng a awh) huam chhunga thleng a ni. Industrial Revolution-ah chuan khawl (industries leh factories) lamah hmasawnna a zuanin a zuang a, sava hram ri aiah khawl ri an hre ta a. Mihring an buai a, pawisa an thawk chhuak a, khuarel mawina leh duhawmna thlir tur erawh chuan hun an nei ta lo a. Hmasawnna tam tak a awm laiin harsatna tam tak sawi tur a awm ve bawk a. Romantic poet ho chuan an nundan chu tha an ti lo va, khawpui changkanna chu tlansanin thingtlangah an pem a. Khuarel mawina hmuin chutah chuan ‘mawi’ an hmu a, hla tam tak an phuah a; thenkhat phei chuan tlanbo ho/tal chhuak ho (escapist) tiin an ko reng a ni.

Mizote, a bik takin hla phuahtu ho hi Romantic poet ang deuh hi kan ni a. Eng emaw tlansan hi kan nei hlawm a, kan khawvel buai nuai nuai te, hna tam takin min hmuahna atangin kan khawvel luahpui khuarelte hian khawvel dangah min hruai a, chu khawvelah chuan chambangin hla kan phuah ta thin a. Hla phuahtu ropui Rokunga pawhin,

“Khua thal lenkawl ni chhuak eng ri riai,

Tuahpui par leh vau, phunchawng par,

Chungtiang lenthiam kawlngo thla khawng ri,

Lei rawngbawl kum siam an lo ni”,

tiin min lo awi hnap hnap a.

Kan thangthar hlahril phuahmi Lalvensangi Chawngthu pawh a nep hauh lo,

“Vartianah mangchhia a bo beiseiin,

Ni zungah damna ka zawng a,

Van dum pawl leh chum dum,

Thli leh ruah inher vel karah

Mittui buminka nui lui thin”, tiin khuarel nghengin a khawvelah chuan min seng lut a, rei tak cham a awl hle a nih hi.

3)Khuarel leh Mizo hmeichhiate: Khuarel hi a nu leh a pa thliarna (gender) ah a nu/hmeichhia anga pawm a ni awm mang e - “Mother Earth” tiin lungawi takin khawvelin kan pawm tlang chu a ni si a. Khuarel leh hmeichhiate hian inanna deuh kan nei a. Pangpar pawh mawi ti viau mah ila thliah a hlawh em em a, tu pawi mah a sawi lo chungin tihnat a hlawh a. Pangpar chuan engpawh tawk se sawisel leh bei let thei tura Siamtu duan an ni ve lo. Chutiang chiah chuan hmeichhiate hi mipa te’n “awm nem zawk” min ti a, he kan nihna avanga tawrh pawh kan ngah a, duat pawh kan hlawh. Hei vang hi a ni chek ang chu, khuarel nghenchhana hla phuah rau rauah pawh hmeichhiate chuan kan nghenchhhan lehzual bik a, mipa erawh chuan thildang emaw thil pakhat hnaih taka awm angin an ziak tlangpui.

Kan pi leh pu te khan khuarel hi an hlaah an chhawpchhuak nasa a, chu chu thangthar zelte pawhin ngaihnobei kan tiin kan chenpui reng an nih avangin kan thlah lo va, kan la hmang uar deuh deuh zel ang. Heng kan hlate hi thilsiam dangte nena kan inkar ti tha zel tu an niin a humhalhna kawngah pawh hma min sawntir ngei ang.

Debbie Rinawmi