LEHKHABU NI (World Book & Copyright Day)
‘Kawlhnam aiin Kawlawmin thil a ti thei zawk’ (Pen is mightier than sword) tih thufing kha hre rengin, kum 1995 khan UNESCO Inkhawmpui lian, Paris khawpuia neih chuan khawvel pum huapa hman turin April ni 23 hi ‘Lehkhabu Ni’ (World Book Day) atan a lo puang a. Khawvel sorkar ropui tak takte ralthuam hlauhawm leh ṭha neih tuma an hmanhlelha an intlansiak mek laiin, ralthuam awmnem te anga lang, thawk na zet si leh ram la zau thei tak mai- lehkhabu thiltihtheihna leh hlutna hriaa a ‘ni’ hial puan a ni hi a inhmehin a phu viau reng a ni. Thupui thlan chhuah neiin ram hrang hrang za chuangin he ni hi an hmang ṭhin a. Kumina thupui (theme) thlan chhuah chu ‘chhiar’ lam ai mahin ‘ziah’ lam hawiin ‘share a story’ tih a ni nghe nghe.
April ni 23 thlan a nih chhan pawh khawvel huapa thu leh hla lama mi lar tak takte thih ni a lo nih avangin anmahni hriatrengna leh chawimawina ni pah fawm atana tih a ni. Chung zinga Mizote pawhin kan hriat lar ber pakhat chu William Shakespeare kha a ni awm e. A thih ni leh pian ni ni bawka ngaih hi a inang chiah a ni.
Ṭhangtharte leh naupang zawkte hnenah lehkhabu chhiar uar a ṭulzia inhrilhhriat thar zel nan te, lehkhabu thar ṭha chhuah lama hma kan sawn zel theih nan te, lehkha ziaktute kut chhuak hlu tak takte awmze neia dan hnuaia a ziaktu (author) emaw a chhuahtu (publisher) emaw ten ‘neitu nihna’ dan ang taka an neihte humhalha venhimsak an nih theih nan te he Ni hi khawvel huapa hman turin ‘ni bik’ atana puan a ni! Chuvangin, ‘Lehkhabu Ni’ chauh ni lovin ‘Neitu Nihna Ni’ (World Book & Copyright day) pawh a lo ni ta bawk.
World Book Day
Kan Baibulin ‘Lehkhabu tam tak siam hian tawpin tai a nei lo ve’ a lo timathlawn lovin, German ramah kum 1460-a lehkha chhutna khawl hmuh chhuah a nih hma aṭang daih tawh khan, kutziak hmangin lehkhabu tam tak siam a lo ni tawh ṭhin a. Mizoramah pawh Pu Loch-a khawlchhutna hman a nih hma khan ‘Mizo Chanchin Laisuih’ chanchinbute chu kutziak hmanga chhuah ṭhin a nih kha maw! Tunlaiah erawh khawl ṭha tak tak hmangin fiah, fel, fai takin lehkhabute chhut theih a ni ta a. He kan vanneihna leh nihlawhna, lehkhabu ṭha tak tak chhiara ban mai theih tur leh duhthlan tur tam tak intiang er ur hi ṭhangtharte hian kan chhawr ṭangkaia kan hman thiam a pawimawh.
Hmasang mi fing Mascus Tulius Cicero-a’n, “Lehkhabu awm lohna in chu thlarau nei lo taksa ang chauh a ni e,” a lo tih avanga ṭhenkhat tih dan anga in cheimawina ang leka lehkhabute hmang mai lovin, chhiar lamah ṭan kan lak nasat a ngai. Mahni khaw library awmna pawh hre mumal tawh lo ṭhangthar an lo chhuah mek lai hian, Science lam mi thluak ṭha chungchuang Albert Einstein chuan, “Thil pakhat, i hriat ngei ngei ngai chu lehkhabu in (library) awmna hmun a ni,” tiin lehkhabu chhiar turin lehkhabu dahna hmun lam pan ṭhin turin min fuih reng a sin. US President zinga ropui ber pakhat, a chanchina ngaihnawm em em pawh a lehkha chhiar nasat thu ni bawk, Abraham Lincoln chuan, “Thil eng emaw kan hriat duhte hi lehkhabuah a lo awm reng a; ka ṭhian ṭha berte chu lehkhabu ka la chhiar loh min kawhhmuha min petute hi an ni e,” a lo ti asin! Cheng zahnih thum man lek thilpek ṭhiante inpek atan chuan lehkhabu tluka rotling thil hlu hi tunlai hunah chuan a awm tawh lo-lehkhabu ngaina mite tan ngat chuan.
Mi thiangthlim St. Augustine khan, “Khawvel hi lehkhabu a ni a, zin chhuak ngai lo mi chu lehkhabu phek khatna bak chhiar ngai lo an ni e,” tiin lehkhabu chhiar hi mahni awmhmun aṭanga khawvel hmun hrang hranga zin chhuah theihna ang a nih thu a lo sawi a. Tun lai khawvelah erawh lehkhabu chhiar hmanga ram fang hi kan va tlem ta si em!
Lal Isua ṭawngkam hawhin, lehkhabu hi ‘Ro phum ruk’ ang a ni kan ti thei ang. Chu finna leh hriatna ro phum ruk chu hai chhuaka nei tur chuan, chhiar a ngai. Lehkhabu chu thil nung ṭawng thei (living being that can speak) tih ni mah se, a ṭawng hre thei tur chuan chhiar tho a ngai. Chuvangin, lehkhabu hlutna te, a thiltihtheihzia te, a chhunga finna leh hriatna ro in phum rute hai chhuaka hmang ṭangkai thei tur chuan lehkhabu chhiar a ngai a ni.
Kan tun lai hun tawng leh khawvel hman mek, khawlchhut lehkhabu aia internet leh social media vela thu lenglam kan chhiar nasata kan bih nasat tawh hunah hian a ni, lehkhabu hlutna leh pawimawhnate hi inzirtir nasat a ṭul lehzual a; lehkha ziaktute tan pawh ‘neitu nihna’ humhalha ven a ṭul lehzual tak hial ni!
Chuvangin, he Lehkhabu Ni-ah hian ‘lehkhabuah i kir leh ang u’ (back to the book) tiin a bikin ṭhangtharte kan insawmin kan inngen tak meuh meuh a ni e.
World Copyright Day
Copyright chungchang hi tlem han tarlang leh ila. A chipchiar erawh dan lama mi thiamten an la ziak turah ngai ila. India ramah chuan The Copyright Act 1957 hi kan dan hman mek a ni a; chutah chuan thuziak lam chauh ni lovin rimawi lam te, lemchan/ ennawm kan tih leh themthiamna thil chi hrang hrang- lemziak, limker, thlalak, adt lam thlengin a huam a. Copyright Act hnuaiah miin a kut chhuakte dan anga a ziahluh (register) chuan, ‘neitu nihna’ neitu hi a thih aṭanga kum 60 thleng danin a humhalhsak ang, tih a ni a. Chutih laiin ennawm (cinema) leh hla/ rimawi lam te, thlalak te, lehkhabu pawh a ziaktu thih hnua chhuah emaw pawl leh hminglem hmanga tihchhuah emaw te, sorkar thil pawimawh leh khawvel huap pawl thilte chu tihchhuah a nih aṭanga kum 60 thleng copyright act hnuaiah humhalhsak a ni thung.
Chutianga dan ang thlapa ziahluh leh dan hnuaia humhalh thilte a hunbi tiam ral hmaa lo ruk (pirate) emaw lo khawih chingpen emaw phalna nei lova lo entawn leh lo hman vete chu a vawikhatnaah thla ruk thleng lung in tan leh cheng singnga thleng chawitira hrem theih an ni. A vawihnihna aṭang chuan kum thum thleng lung in tan bakah cheng nuai hnih thleng chawitira hrem theih an ni.
Chutih rualin Copyright act-in a huam loh, a neitute phalna la hran lova an kut chhuak lo hman ṭangkai theih chin erawh a awm tho mai a. Chungte chu- zirbingna (research) thilah leh mimalin mahnia lo inzir nan hman ṭangkai te; chikchetna leh fakselna (criticism) lam hawia hman leh thlirletna (review) atana hman te; tun huna thil thleng mek nena inkaihhnawiha report siam nana hman te; thubuai leh rorelna lam thila hman chi a niha lo hman te; pawl leh society lamin man chawi loa en tur hmuhnawm leh lemchan an siamna atana hman te; intiamkamna chin fel tak neia recording neih a nihtein copyright act hnuaiah thubuai siam ngawt theih a ni lo.
Kan ramah pawh a bikin music industry leh film industry lamah copyright palzutna leh zahlohna hi kan buaina lian ber pakhat a nih hi maw! Lehkhabu lehlin thu hlaah pawh hian phalna nei thlapa thil tia letling ṭhin hi a tlem zawk an ni mai awm mang e a tih theih.
Danin ‘Ru Suh’ a tih vanga ru lo ni ngawt lovin, heng thuziak lam hawi thu leh hla a ni emaw, lemchan leh rimawi lam a ni emaw, mihring siam chhuah thil mawi hi a siamchhuaktu/a dinchhuaktu/a ziaktute them thiamna leh theihna zahdersaka hlutsak zawk tur kan nih avang leh, an suangtuahna hmanga an din chhuah ‘thil mawi’-te hi a mawina leh ropuinate hi ngaisanga ‘neitu nihna’ neitute pawh chawimawi tur kan nih zawk tih inhriat hi a pawimawh a ni.
F.Lalzuithanga, St Xavier’s College, Lengpui