Written by
C. Lalengkima
Vaivakawn

Ngaihtuah ngun ngai thil man/ in rawih man

Mizoramah hian thil man a to in, inrawih man te pawh a sang ta viau mai a. Sorkar hnathawk hlawh a pung a, thil man leh inrawih man te pawh a san chhoh chu a hun ti tawk te pawh kan awm mai awm e. Mahse, tun hnaia thil man to leh inrawih man sang vel kan kal pui dan en hian a duh duh, a hman hman in thil man leh inrawih man te hi an siam ta mai emaw tih mai tur a ni. Thuneitu lam hian an ngaihtuah ngun pawh a ṭul viau in a lang.

Sa leh tlai man chhiar hi tu thu nge ni?: Tun hnai­ah Aizawlah vawksa zuar association in vawksa rate an siam thar a, vawksa zuar ṭhenkhat chuan an rate thar chu an hmang nghal ta mai a. A hnuah Aizawl Local Council Association in thuchhuah an siam ve thung a, chu rate chu hman a ni leh ta thung a. Vawksa rate hi tu bithliah tur nge ni le, sa zuar association siam tur nge LC association lam zawk ni ang ? Sorkar lam khawih thil, sorkar inrawlhna tur awm takah chuan a sorkar ber chu a ngawi ta tlat mai niawm tak a ni a. A changtupa tur ber hi a sirah kut kuangkuah in a lo ṭhu ta mai mai niawm tak a nia, a zia lo hle mai.

Thawk khat lai khan Aizawlah chawhmeh thlai lam chi man a to viau mai a. A changtu lam pang Agriculture lam hotute chuan a man bithliah fel tura ṭan lak aiin thlai man to tih reh nan supply chain siam an tum ta daih a. Thlai man bithliah pawh chu tu kut nge ni ta ang le? Agriculture lam hian kan kut a ni lo an tih a nih pawh in a ti thei tura thlen hi an tih tur niawm tak a ni a. Sorkar lam berin a kut a sil tlat chuan a duh duh in a man an siam leh mai dawn em ni ang le ?

Hlawhfa rawih man leh ṭheka rawih man ve thung hi: Mizoramah hian inhlawhfa ho hian inrawih man mumal an nei ngai lem lova. In rawih man san hun pawh a hnathawk ten awm an tih hun hunah an san vel mai mai ṭhin niawm tak a nia. Sorkar hian a hnuaia thawkte tan rate mumal tak a nei thliah a, mahse, mimal hnuaia thawkte in rawih man hi sorkar lam hian a khawih ve lem lo emaw ni? Sorkar hian a hnuaia hnathawk te rawih mana bithliah theih chuan inhlawhfa te hlawh tur pawh hi mumal takin a bithliah thei ngei turah ngai ila.

Duh hun hunah, a hman hman in rate lo neih hi a fuh ber lo. Inrawihna man to uchuah lutuk tur ven nan hian VC emaw LC lam in an area chhunga inhlawhte inrawih man tur an rawn siam ve leh hram ṭhin a. Chu ti nilo se chu duh hun hunah inrawih man hi an san zel mai dawn em ni ang ?

Tun hnaiah hian ṭheka chungchangah pawh tute emaw chuan ṭheka a hna­thawk an phal lo ngawt mai a. Ṭheka rate to uchuak kan tih hi tu siam nge? Hei aia to lo deuh hian a siam theih loh em ni? Tu thu in nge ṭheka chu khap a nih a? Sorkar lam chuan khap chi a nih leh nih loh lamah lah chuan engmah a sawi ta bawk si lo, sorkar hmalakna chi a ni lo nge ni a, a benga chhungawng lui zawk ni? Hlawhfa chungchangah emaw inrawih danah emaw ṭheka rate emaw ah theng hian sorkar hian dan mumal leh kal dan mumal neih a hun ta viau lo maw ?

Taxi chuan man te pawh hi: An sawi dan chuan taxi hi a chuan man STA in mumal tak in a siam vek a, mahse sorkar bithliah ang chuan tumah kan tlan lem lo ni awm tak a nia. Sorkar pawh hian a hre reng nangin a bawhzui lem lo ni awm tak a nia. Tlema chuan man chhiar sang deuh te an awm hian a huaisen deuh ten social media velah an rawn ziak vak a, an phun lungawi chu a ni mai a, sorkar lam hma a la zui ngai lem lo ni awm tak a nia.

Veng ṭhenkhatah hian LC te ṭhahnem ngai thilah an veng a taxi contri rate ka siam e an ti leh bawk a. Mahse, sorkar rate ang hian an kalpui tak tak thei lem hlei lova. Taxi rate te hi khauh zawka kal pui dan a awm lo em ni le ? STA lam hian khauh zawka kal pui hi an tum lem lo a nih chuan a chuan man te hi siam siam buai lo law law se a zia zawk ang em ?

Heng chauh hi a la ni lo: Heng a chunga kan sawi bakah hian mipui nawlpui min khawih duhho heng- doctor rawih man tih te, physiotherapy pan man tih te, sumo fare te, mimala nurse rawih man leh a langsar lem lo thleng hian in rawih leh rawn man kan duh duh zat kan chhiar ta mai emaw tih tur a ni fo. A ṭhente chu rate mumal pawh nei lo, a mihring a zir te hian kan kalpui mai mai bawk a. Pawl ang leh mimal intelkhawm anga bithliahin, sang deuh ṭalh tur hian kan bithliah ta mai emaw tih tur a ni fo. Sorkar lam lah hian engmah thawm nei hlei lo hian a en liam mek zel ni awm tak chu a nia. Thil man enfel a, bithliah fel hi thil ṭul tak a ni ta.

Engvanga thil to chiam nge a nih?: Mizorama thil man/ in chhawr man to dan hi enchian in behchhan nei miah lo, ‘a awm ve tawh a lawm le’ tih vel a innghat a ni hmel a. Inhlawhfa rawih man san hi seven pay hman vang ti dawn ila seven pay hmanna a rei tawh a, tuna a tawlh chiamna tur chhan chu a ni lem lo.

Vawk sa man te hi vawk pum a van vang ti ila, a van tirh in a to tawh a, tunah a zia leh tawh a, an ti to leh ta tho a. Taxi chuan man te hi petrol to lai hian a sang chuang lem hlei lova, a lan danah hian Mizorama thil man hi chu ‘a awm ve tawh a lawm le, a rei tawh a san tawh ila’ tih vel mai mai a thil ti to hi an ang viau ṭhin. Thlai to ngawtna chhan phei chu sawi tur mumal zuk awm miah lova. Sorkar lam lah hian khap ta nge a ti lem lova, a hun ve tawh viau tho a lawm le a ti ve bawk nge maw ni dawn ni.

Zirchian ngai thil man leh a leitu chanvo: Mizoram hi thil man hi a to em em vek hian kan sawi fo ṭhin a. State dang te nena khaikhin chuan a to deuh fo mai lah tak a. Thil hi a leitu leh a zuar tute lam chan hi kan ngaihtuah ve ve a ṭul fo a ni. A zuar leh thawktute hamṭhatna ngawt a ni lo, a leitu lam pawh in a man an pek ang hu an dawn theihna tur thlenga kan ngaihtuah fo a ṭul awm e. Chu mi tur chuan in kan ram dinhmun hi uluk zawka zir chian a, hnathawkte tan dan ṭha leh him, an dikna chanvo hmuh theihna tur kan siam a ṭul. Chutihrual chuan in a leitu leh ruaitu ten man zawka an rawihna tur, an lungawi pui zan theihna dan pawh kan neih ngei chu a ṭul awm e.

Thil man leh inrawih man te hi ram ei leh bar dinhmun mil zela kal pui tur ni awm tak a ni a. Kan vaia kan ṭhat tlanna tura ram ei leh bar ṭhanna mil tak nen a kan kal pui pawh hi thil ṭul tak a ni. Chu mi tur chuan in hnathawk leh a leitu tana ṭha ve ve tura sorkar lam hian hma a lak a ṭul hle a ni. Tuna kan kal pui dan en hian zirchianna leh dan mumal awm hlei lo hian thil kan kal pui vel mai mai niin a lang a. Sorkar hian hetiang lama ke pen leh hma la tu te hi a thuam chak a, chak zawka hmalak hi thil ṭul tak a ni.

A dik tak chuan sorkar lam hi a ngawi tlat ṭhin avangin LC leh VC ten mipui hma ngaiin thil man leh inrawih man te min bithliah sak ṭhin a, zawm vek lo mahse engemaw chenah chuan kan sawt pui viau mai. A nihna takah chuan LC thuneihna leh hmalaktheihna (jurisdiction) em em pawh a ni chiah lo, amaherawchu, LC lam hian khawtlang neitu chanchangin ke an pen chhuak hram ṭhin a, chuvangin thil man hi bithliah an ni hram hram zawk A neitu chanchang ber tur, thuneihna nei leh hnathawktu tur ber sorkar lam hian kut kuangkuah hian a lo thlir mai mai zawk emaw tih mai tur a ni fo ta mai.

Hnathawkte chanvo dik tak pek hi sorkar tih tur a ni a, hna an thawh sak ten an chanvo dik tak an dawnna tura tha thawh pawh hi sorkar tih tur a ni dawn lo em ni? A ṭul a nih chuan in sorkar hian mithiam te pawh ruai in tun aia dinhmun ṭha zawk leh felfai zawka kan kal theihna tur hian ṭan kan lak hi thil ṭul pawimawh tak a ni ta a ni e.

C. Lalengkima, Vaivakawn